Around the World in 80 seconds

Σε ένα διάσημο πια μπεστ-σέλλερ του ο Ντάγκλας Άνταμς υποσχόταν να δώσει οριστική απάντηση στην ερώτηση «για τη ζωή, το σύμπαν και τα πάντα». Η απάντηση όταν δόθηκε ήταν φυσιολογικά σουρεαλιστική όπως και η ερώτηση αλλά στο μεταξύ διάβαζες μια ωραία ιστορία.
Για μη -καλά- εξηγήσιμους λόγους αυτή η έκθεση, «Ο Γύρος του κόσμου σε 80 δευτερόλεπτα» την θυμίζει. Ίσως γιατί μεταφέρει την ίδια αίσθηση μιας μακράς περιπλάνησης στον κόσμο, στο οπτικό σύμπαν των έργων της Μαρίας Τοξαβίδη όπου προσπαθούν να εξιστορηθούν σχεδόν τα πάντα. Ίσως ακόμα γιατί καθοριστικό leit-motiv των έργων της είναι το ταξίδι, στα διαδοχικά γραμματόσημα που δίνουν την αρχική έμπνευση. Βασικό της εργαλείο είναι το υποδόριο χιούμορ που κάνει πιάτα, σερβίτσια και κανάτες να στροβιλίζονται σαν ιπτάμενοι διαστημικοί δίσκοι, η σύνθεση ένα ανακάτεμα φαινομενικά παράταιρων στοιχείων που στήνει όμως έναν ολόκληρο, συνεκτικό κόσμο στους πίνακές της: άνθρωποι και κόμικ ήρωες, ζώα με τις μαγικές ιδιότητες που τους προσδίδουν οι σαμάνοι της Β. Αμερικής, αφηγηματικές ιστορίες με έμπνευση από τα 7 θανάσιμα αμαρτήματα και τα πάθη του Χριστού, παιχνίδια από το Καρουζέλ και παιδιά indigo, φωτογραφίες πολαρόιντ και παλιές εικόνες μπλεγμένες με στίχους από τραγούδια, αφρικανικά τοπία που μοιάζουν με φανταστικές εθνολογικές μελέτες. Όλα τα παραπάνω μέσα σ’ένα πανδαιμόνιο συμβόλων που διαπερνούν την επιφάνεια των έργων της σαν ένα μέρος του Zeitgeist ή πνεύματος της εποχής.

Ο διάκοσμος με την, σε πρώτη ματιά, ποπ σχεδόν παιχνιδιάρικη χαρά του κρύβει για τον θεατή που θα σκύψει πιο προσεκτικά πάνω από το έργο, την ανατροπή στις λεπτομέρειες που αρχικά διαφεύγουν, με τη γλώσσα να κόβει: «Ο μπαμπάς πίνει γιατί κλαις» διαβάζουμε στην διπλή -φλουταρισμένη, από την οπτική της μέθης- εικόνα ενός μωρού. Γύρω του, το «μαύρο χέρι» της βίας, ματωμένα πηρούνια, η έκκληση σωτηρίας γραμμένη στο παιδικό μέτωπο. Αυτή η τέχνη, επιδερμικά πολύχρωμη και παραμυθένια είναι ταυτόχρονα και σκληρή, παίζει με τον κίνδυνο, ακουμπάει το όνειρο και με την ίδια ευκολία τον εφιάλτη.

Στους περισσότερους πίνακες διακρίνεται ένας τόνος μελοδράματος. Το μελό, στη λυρική έξαρσή του, πλησιάζει αυτήν την τέχνη στο kitsch, περισσότερο από την χαρακτηρισμένη εικονογραφία με τα μικροαντικείμενα της μαζικής κουλτούρας που γεμίζουν την επιφάνεια και της δίνουν συχνά τη μορφή θεατρικού σκηνικού. Το kitsch στην υπονομευτική, ανατρεπτική λειτουργία του με εκείνη την μισο-ειρωνική, μισο-νοσταλγική ρετρό εντύπωση που αφήνουν οι καιρισμένες φωτογραφίες, το στυλιζαρισμένο καδράρισμα, η επιλεγμένη χρωματική παλέττα της δεκαετίας του ’60 και του ’70 που θυμίζει χάρτες κρεμασμένους σε σχολεία και παλιές καρτ-ποστάλ.

Στη σκληρή νοσταλγία των εικόνων αποκαλύπτεται το υπόγειο παιχνίδι του ρετρό με τους φυλετικούς ρόλους (gender roles) τις στερεότυπες συχνά προσδοκίες της κοινωνικής σύμβασης. Στους περισσότερους πίνακες της Μαρίας Τοξαβίδη πρωταγωνιστούν οι γυναίκες: φιλάρεσκα θηλυκά σαν οδαλίσκες, αναγεννησιακές αφροδίτες, μια κορδωμένη αριστοκράτισσα με εξωτικές χορεύτριες στην συνοδεία της, κέρινες κουκλίτσες που κρατάνε όπλα, νεκρές πριγκίπισσες και γυναίκες σαν την Φανή, «το κορίτσι που είχε πάντοτε καλό γούστο». Μια επισήμανση όμως: η πρόθεση δεν είναι καταγγελτική, η διάθεση δεν συνιστά κάποιο είδος φεμινιστικής διαμαρτυρίας. Όλες αυτές οι γυναίκες στις μυθολογικές, αλληγορικές, κινηματογραφικές σκηνές δεν είναι κοινωνικά μοντέλα, ενσαρκώνουν κυρίως την μεταφυσική του φύλου τους, αποκαλύπτουν όψεις της θηλυκής, αρχέγονης ουσίας τους γι’αυτό και μοιάζουν με θεές περικυκλωμένες από τα διακριτικά τους σήματα, κοσμήματα και στολισμένα ενδύματα, εμβλήματα, ζώα.
Ο Σουρεαλισμός, το Pop, το Kitsch, οι Gραφιστικές Tέχνες αλλά και οι ευδιάκριτες επιρροές από το αμερικάνικο κίνημα “Pattern and Decoration” της δεκαετίας του ’70 με την έμφαση στην διακόσμηση, το χειροτέχνημα και την πλουραλιστική σύνθεση αναμιγνύονται σε ένα ιδιότροπο, καθαρά μεταμοντέρνο έργο όπου στυλ, τεχνικές, μορφές, ιδέες, υλικά και θέματα συνυπάρχουν πληθωριστικά και με ισότιμο τρόπο.

Στους πίνακες της Μαρίας Τοξαβίδη, ο Hieronymus Bosch συνυπάρχει με τον David Lynch και τον Ιούλιο Βερν, αντικείμενα και εικόνες με υπαινικτική, μαγική ή μυστική σημασία συναντούν σύγχρονους μύθους όπως αυτόν των εξωγήινων, η μυθολογία πλησιάζει τις Γραφές. Η λαϊκή εικονογραφία, οι αλλοπρόσαλλες παραφθορές ανθρώπων και ζώων, ο μυστικισμός και η μεταφυσική αναζήτηση, οι φαντασιώσεις και τα σύμβολα ενός ιδιότυπου εξωτισμού συμπλέκονται σε εννοιολογικά παιχνίδια. Το αποτέλεσμα είναι έργα με συχνά μυστηριώδη και παράλογη ατμόσφαιρα όπου οι ιδέες συσχετίζονται αυθόρμητα σε μακρές διηγήσεις. Σαν τζαζ αυτοσχεδιασμός ή σαν ταξίδι σε ένα αλλόκοσμο σύμπαν.

Γιώτα Κωνσταντάτου - Ιστορικός Τέχνης

 

Η Μαρία Τοξαβίδη διηγείται με την δική της συμβολική γλώσσα,την ιστορία του πλανήτη και των ανθρώπων του.
Εμπνευσή της, τα γραμματόσημα που εδώ εμφανίζονται υπέρ-μεγεθυμένα,σ' ένα παιχνίδι Ανατροπής, όπου το μικρό -γραμματόσημο- γίνεται μεγάλο και το μέγα -ανθρώπινες παρουσίες, συναισθήματα, ανθρωπολογικές αναφορές, σύμπαν- γίνονται μικρά.
Πάνω στόν πραγματικό πίνακα τα γραμματόσημα λειτουργούν σαν ενας δεύτερος καμβάς: εκεί θ' ακουμπήσουν νοσταλγικά,τα πορτραίτα «Φίλων-Ξένων»,ενώ γύρω τους αποτυπώνονται με μια μοναδική τεχνική τυπώματος-αποτυπώματος στο χέρι, κομμάτια υφάσματος, ρητίνες, objets trouvees και τυπωμένες φράσεις.
Το να περιγράψεις τον κόσμο της, είναι σαν να θέλεις να βρείς σαφείς ερμηνείες στο μαγικό σινεματοπλανήτη του David Lynch, να ξύσεις την επιφάνεια πάνω από τις μεθυσμένες λέξεις του Αρθούρ Ρεμπώ, να κατατάξεις σε ζωικό είδος τα τρομαχτικά ψάρια του Ιερώνυμου Μπος.
Η μαγεία και η ποίηση διαλύονται, ή γίνονται αναχωρήτριες του κόσμου αυτού. 'Ομως ,δεν υπάρχει κίνδυνος: ένας κόσμος παράλληλος στον πραγματικό, βρίσκεται σε συνεχή κίνηση στον πίνακα "lies inside your eyes".Tα μάτια μας βλέπουν ψεύτικες εικόνες.
Στην τέχνη της συνυπάρχουν συνωμοτικά πορτραίτα ανθρώπων,μαγικά ινδιάνικα τοτέμ, διαπλανητικά μωρά και παιδιά indigo,ζώα, σύμβολα σαν το γουρούνι που τραγουδά τρυφερά τη βία, διαπροσωπικές σχέσεις και η μοναξιά που δεν μένει πια εδώ, τα παιχνίδια με τα εξωγήινα όπλα που φωνάζουν απελπισμένα «βοηθήστε με-σωστε με εκεί έξω» και τέλος ο ''Stamp Collector", ο Μέγας Συλλέκτης όλων, σωμάτων και ψυχών, να κόβει και μοιράζει σαν φύλλα τράπουλας ψαλμούς του Δαυίδ.
Σε κάθε πίνακα, λέξεις όπως παιχνίδι, Θεός, μοναξιά, βία, αποχωρισμός, κενό τσαλακώνονται ή συμβολοποιούνται για να στείλουν γράμματα από άλλους πλανήτες, από ένα σύμπαν, ζεστό και ποιητικό, όπου τα διαστημόπλοια είναι σερβίτσια φαγητού που φωνάζουν "φάε με πιες με".
Η πραγματικότητα για την Μαρία Τοξαβίδη είναι μία τεράστια απάτη, όπως το φεγγάρι στον πίνακα "Narrenschiff", (το πλοίο των τρελλών) που είναι το φινιστρίνι ενός μαύρου πλοίου που ταξιδεύει στο σύμπαν.

Αναστασία Αλεβίζου - Σημειολόγος


Home