Τζορντάνο Μπρούνο

01_12_01_01.gif (4895 bytes)

Στις 17 Φεβρουαρίου του 2000 συμπληρώνονται τετρακόσια χρόνια από την ημέρα που ο Τζορντάνο Μπρούνο απανθρακώθηκε στην πυρά, σε ηλικία μόλις πενήντα δύο ετών. Όταν του προσέφεραν πάνω στην πυρά τον Εσταυρωμένο, εκείνος γύρισε το κεφάλι του από την άλλη, αποδοκιμαστικά. Ο Χριστός είχε γίνει σύμβολο τυραννίας.

Όταν λίγο πριν είχε εκδοθεί η καταδικαστική απόφαση, ο Μπρούνο την αντιμετώπισε λέγοντας: «Δικαστές, με την απόφασή σας αυτή εσείς είστε που αισθάνεστε φόβο, όχι εγώ που θα την υποστώ».

Γεννήθηκε το 1548. Πολύ νέος, γίνεται μοναχός στο τάγμα των Δομινικανών, στο τάγμα που προμήθευε δικαστές στην Ιερή Εξέταση. Γρήγορα όμως, εγκαταλείπει το ράσο και ξεκινά μία ζωή «άστατη» και ανικανοποίητη. Γυρνά όλη τη δυτική Ευρώπη, διδάσκοντας σε κάμποσα πανεπιστήμια. Στο Παρίσι, του προτείνουν μία θέση καθηγητή, υπό τον όρο να παρακολουθεί ανελλιπώς την πρωινή θεία λειτουργία. Εκείνος αρνείται. Περνά αρκετό καιρό στην αυλή της Ελισάβετ, όπου εκθέτει τις απόψεις του στους βρετανούς αστούς. Στο Λονδίνο, τον επισκέπτεται ένας «καλοθελητής» που κατορθώνει να τον φέρει πίσω στην Ιταλία. Εκεί τον συλλαμβάνει η Ιερή Εξέταση και τον ρίχνει στη φυλακή για επτά χρόνια, μέχρι την καταδίκη του.

Ο Μπρούνο εμπιστεύεται την αρχή της πραγματικότητας που προσφέρουν οι αισθήσεις, ισχυρίζεται όμως ότι αυτές παρέχουν μία πεπερασμένη εικόνα του κόσμου, ο οποίος είναι άπειρος. Το άπειρο του κόσμου είναι πρόκληση: ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα γνώσης του. Το πεπερασμένο της κάθε ύπαρξης, χρονικά και χωρικά, υπάρχει ως ένα «ελάχιστο», μέσα στο «μέγιστο» του άπειρου, του χωρίς πέρατα χρόνου και χώρου, υπάρχει χάρη σε αυτό. Το άπειρο εκφράζεται με τη διαρκή μεταβολή και εξέλιξη των πεπερασμένων όντων στο χώρο και στο χρόνο. Η φύση ως ενεργούσα φύση (natura naturans), ως δημιουργός φύση που φτιάχνει τον κόσμο και κατέχει το άπειρο είναι δυνητικά αντιληπτή ως τέτοια από τον άνθρωπο. Αυτό συμβαίνει μόνο στο βαθμό που ο άνθρωπος «φυσικοποιείται», δηλαδή βάζει στη θέση του Θεού τον εαυτό του, ως προϋπόθεση και συνέπεια του πολιτισμού του. Το ενεργό άπειρο ως ουσία τόσο της φύσης-υποκειμένου, όσο και του ανθρώπου-υποκειμένου, εκφράζει τη δυνατότητα αρμονικής συνύπαρξής τους στο επίπεδο της δημιουργίας.

Ο άνθρωπος του απείρου είναι παρών σε όλο το χώρο και το χρόνο της ιστορίας, ως ενεργών άνθρωπος που αλλάζει τον κόσμο. Κόσμος και άνθρωπος είναι ταυτόχρονα ερωτήσεις και απαντήσεις, αντικείμενο και υποκείμενο, ταυτόχρονα αιτίες και αποτελέσματα της ιστορίας. Ενδεικτικά αυτής της διαλεκτικής της ελευθερίας που πρεσβεύει ο Μπρούνο είναι τα λογοτεχνικά του έργα. Σε ένα ποίημά του δίνει συμβουλές για χαλεπούς καιρούς: «Όσο παχύς κι αν είναι ο ίσκιος που καλύπτει τη γη, εσύ Όλυμπε σήκωσε το κεφάλι σου στον αιθέρα!».

«... κι ας είναι η φωτιά του να σε κάψει!»

Ο Τζορντάνο Μπρούνο και ο Γαλιλαίος εξέπεμψαν το φως που η εποχή τους ζητούσε, προσπαθώντας να σπάσει τις αλυσίδες της θεοκρατίας και της βαρβαρικής ευγένειας. Εξέφρασαν οι ίδιοι τον αναγεννησιακό άνθρωπο, που αγωνίζεται να κατανοήσει την πραγματικότητα στο σύνολό της και μάχεται για την έλευση ενός Νέου Κόσμου, ενός βασιλείου της ελευθερίας. Αυτή τους η στάση εξόργισε τους κρατούντες του καιρού τους, που τους οδήγησαν στην Ιερή Εξέταση, για να αποκηρύξουν τις ιδέες τους. Επίκαιρο και σήμερα, όσο ποτέ άλλοτε, το πρόταγμα της ανάτασης και της χειραφέτησης ενάντια στις επιταγές του σύγχρονου καπιταλισμού, όπου ο ιεροεξεταστής προβάλλει με «χίλια πρόσωπα».

του Χρήστου Κουντζάκη

ξεκινώντας κανείς μία αναφορά στους «μεγάλους» της ιστορίας, συνηθίζεται να λέει ότι π.χ. ο Μπρούνο και ο Γαλιλαίος είναι δημιουργήματα των συνθηκών της περιόδου στην οποία έζησαν. Αυτό είναι γενικά σωστό. Καμιά φορά όμως το τίμημα της αφηρημένης αντικειμενικότητας είναι αρκετά βαρύ. Αν μη τι άλλο, ένα τέτοιο σχόλιο μπροστά στην αποφασιστικότητα του Μπρούνο στην πυρά, είτε στην επιμονή του Γαλιλαίου να αναπτύξει με κάθε τρόπο τις απόψεις του, είναι επικίνδυνα ασαφές. Από μόνο του το αόρατο χέρι της ιστορίας επιλέγει ποιοι θα γίνουν γίγαντες και ποιοι νάνοι;

01_12_02_01.gif (3630 bytes)Η παραπάνω αντιμετώπιση συνήθως «πάει πακέτο» με διάφορες αξιολογικές κρίσεις. Πολλοί είναι εκείνοι που βλέπουν στον Τζορντάνο Μπρούνο ένα μάρτυρα της επιστήμης και στο Γαλιλαίο ένα φοβιτσιάρη που δεν υπερασπίστηκε μέχρις εσχάτων την πρόοδο που εξέφραζαν τα πορίσματά του για την κίνηση της Γης ή αυτά για τη μέθοδο της επιστημονικής έρευνας. Ή ανάποδα, ο Μπρούνο ήταν ανόητος, διότι με μία ψεύτικη μεταμέλεια θα μπορούσε να ζήσει περισσότερο, αναπτύσσοντας περαιτέρω τη φιλοσοφική του σκέψη, ενώ ο Γαλιλαίος ήταν έξυπνος, διότι έπραξε ακριβώς αυτό, ολοκληρώνοντας το έργο του. Είναι σίγουρο ότι με την ευκαιρία της συμπλήρωσης τετρακοσίων χρόνων από το θάνατο του Μπρούνο στην πυρά της Ιερής Εξέτασης, ανάλογες απόψεις θα ακουστούν, με τη μία ή την άλλη μορφή.

Οπωσδήποτε, η εμφάνιση του καπιταλισμού στους Νεότερους Χρόνους συνοδεύτηκε από την τεράστια αύξηση των γνώσεών μας για τον κόσμο στον οποίο ζούμε. Ο Μεσαίωνας υπήρξε μία εποχή αδυναμίας, καθώς ο άνθρωπος ήταν αλυσοδεμένος στους βράχους του Πνεύματος, καχεκτικός απέναντι στην οργή και στον έλεγχο του Θεού, καθώς ο δουλοπάροικος ήταν κτήμα του κυρίου του και η γη που καλλιεργούσε, η ζωή και ο θάνατός του. Την πραγματικότητα αυτή ήρθε να ανατρέψει ο άνθρωπος-αστός, που ορίζει ο ίδιος τη ζωή του σε βάρος των ευγενών και του ιερατείου, ο άνθρωπος που θέτει τα πάντα υπό αμφισβήτηση και έρευνα υπό το πρίσμα του Λόγου, ο οποίος του δίνει τη δυνατότητα να ορίζει την καλοτυχία του μέσω του «επιχειρείν». Ο Γαλιλαίος και ο Μπρούνο έδρασαν στη χαραυγή αυτών ακριβώς των ιστορικών εξελίξεων.

Παρ' όλα τούτα, δεν θα πρέπει να μας διαφεύγει ότι η πρόοδος και η επιστήμη είναι κατηγορίες ιστορικές. Η επιστήμη του παρελθόντος είναι συνεκτική για το χώρο και το χρόνο στον οποίο αναπτύχθηκε και όχι ατελής, με βάση την τωρινή συσσώρευση γνώσεων, ή πολύ περισσότερο τη χρήση τους. Επίσης, η πρόοδος είναι έννοια χρονικά τοπική. Τα άλματα και τα πισωγυρίσματα κρίνονται με βάση τις ιδιαίτερες ιστορικά υπάρχουσες συνθήκες, τη στιγμή που εκτυλίσσονται τα γεγονότα.

01_12_02_02.gif (10153 bytes)Διαφορετικά, υποκύπτουμε στη γραμμική αντίληψη, που ισχυρίζεται πως όλο, μα όλο το παρελθόν προετοίμαζε το γνωστό σε όλους μας παρόν. Υπό το πρίσμα αυτό -που προβλημάτισε και τον Μπρεχτ στο έργο του «Ο βίος του Γαλιλαίου»- ο Γαλιλαίος είναι ο πρόδρομος της ατομικής βόμβας. Ο Μπρούνο μπορεί να θεωρηθεί και πρόδρομος των διοξινούχων τροφίμων! Ο Ροβεσπιέρος άνοιξε το δρόμο για τον Χίτλερ... και πάει λέγοντας. Αυτή η ανοδική σκάλα της ιστορίας, στην οποία το κάθε ανέβασμα μπορεί να κοστίζει ακόμη και τόνους αίματος, ιδρώτα και δακρύων, δικαιολογεί απλούστατα τη σημερινή καπιταλιστική πραγματικότητα. Όλα ήταν ατελή, μέχρι να γίνουν πλήρη και να κατασταλάξουν σε μία τελική μορφή, αυτή της σημερινής αφθονίας γνώσεων, της σημερινής μισθωτής εκμετάλλευσης. Έτσι, η ιστορία έχει τελειώσει, όπως μας πληροφορούν και οι διάφοροι Φουκουγιάμα. Αλλά και οι οικοδόμοι του «υπαρκτού σοσιαλισμού» δεν πήγαν πίσω. Η γραμμική αντίληψη του σοβιετικού μαρξισμού για την ιστορία και την πρόοδο σκόπευε να διαλαλήσει πως υπάρχουν μία σειρά, τελικά, αποκρυσταλλώματα της προοδευτικής ανέλιξης των ανθρώπινων κοινωνιών στην πορεία τους μέχρι και τον καπιταλισμό, που διατηρούνται και στο σοσιαλισμό «θέλοντας και μη» όπως π.χ. η αγορά και το γιγάντιο, αυτονομημένο από τα λαϊκά στρώματα κράτος.

Ο Τζορντάνο Μπρούνο και ο Γαλιλαίος λοιπόν, δεν αποτελούν Ηρακλείς κάποιας ενιαίας διαδικασίας προόδου ή μίας και αδιαίρετης επιστήμης που διαρκώς αυξάνει σε όγκο, από την εποχή τους ως τις μέρες μας. Το εγχείρημά τους πρέπει να ιδωθεί με βάση τις συνθήκες του καιρού τους, αλλά και το πρόταγμα απέναντι σε αυτές. Το ίδιο και η στάση της επιμονής στην υπεράσπισή του. Το ανθρώπινο γένος πέρασε από την προϊστορία στην ιστορία. Στην ιστορία των εκμεταλλευτικών κοινωνιών, στην πορεία αποξένωσής του από τη φύση, αλλά και από το αντικείμενο του μόχθου του. Η πορεία αυτή αφορά εξίσου, με διαφορετική όμως μορφή, τόσο την αρχαία δουλοκτητική κοινωνία, όσο και τη φεουδαρχία, τον καπιταλισμό του 16ου αιώνα και το σύγχρονο ολοκληρωτικό καπιταλισμό. Ο μύθος του Σισύφου όμως, γέννησε το μύθο του Προμηθέα. Το προμηθεϊκό πνεύμα εκείνης της κοινότητας που αψηφά την ευλογία που δίνουν οι θεοί στην υπάρχουσα τάξη πραγμάτων και παλεύει να καταρρίψει την παράδοση αιώνων πραγμοποίησης, εμφανίζεται παντού στην ιστορία. Από το Σπάρτακο μέχρι τους μπολσεβίκους, η δυνατότητα κατάκτησης μίας κοινωνίας δίχως εκμετάλλευση είναι παρούσα. Όταν ο Μπρούνο βλέπει τον Βοϊτίλα να κραδαίνει την παπική του ράβδο και γράφει «Άστρα πλανώμενα, μπαίνω στις τροχιές σας για να μάθω πώς ανοίγουν οι δρόμοι της ελευθερίας», εκφράζει τούτη τη δυνατότητα. Όταν ο Γαλιλαίος καλεί τον άνθρωπο της εποχής του να χρησιμοποιήσει το Λογικό του χωρίς το φόβο του κυρίου του, που το μόνο που ζητά είναι η δεκάτη από τη σοδειά και άβουλους δούλους να εργάζονται γι' αυτόν, εκφράζει τούτη την ανάγκη. Όχι, δεν είναι ο Γαλιλαίος που τείνει το χέρι του στον Οπενχάιμερ, είναι ο ιεροεξεταστής του που τείνει το χέρι του στον Τρούμαν. Η ιστορία τελικά, είναι μία ανοιχτή διαδικασία, που η κληρονομιά είναι συχνά ασύμβατη με την αρχική πρόθεση.

Το αόρατο χέρι της ιστορίας και της αντικειμενικότητας των συνθηκών δεν αρκεί για να σηκώσει κάποιον μέχρι τον ουρανό ή για να τον ρίξει στα Τάρταρα. Ο Μπρούνο, λόγου χάρη, θα μπορούσε κάλλιστα να είναι υπάκουος, να ανέλθει στα αξιώματα του τάγματος του αγίου Θωμά και να γινόταν, μέσα στο ίδιο «αντικειμενικό» περιβάλλον, ο δικαστής του Γαλιλαίου! Η αναζήτηση ενός συγκεκριμένου Άλλου Κόσμου, που εκβάλλει ορμητικά στην πράξη εκείνων που τον επιδιώκουν, είναι η κινητήρια δύναμη κάθε στράτευσης. Η πίστη για την αναγκαιότητα του σκοπού αγκαλιάζει τη σκέψη και τη δράση όσων υποστηρίζουν την έλευσή του, δημιουργώντας μία ολότητα αντίπαλη προς εκείνο το οποίο πολεμούν. Οι επιμέρους κατηγορίες της ολότητας αυτής υπάρχουν ως συγκεκριμένες, χρονικά εντοπισμένες εκφράσεις της. Έτσι, μιλάμε για επιστήμη, τέχνη, φιλοσοφία και τα συναφή. Στην περίπτωση που μελετάμε, ο Μπρούνο είχε μία στάση ολιστική. Δεν ασχολήθηκε μόνο με τη φιλοσοφία. Έγραφε ποιήματα και διαλόγους όπως του Πλάτωνα, για να υποστηρίξει τις αντιλήψεις του. Παράτησε τη «σιγουριά» της πανεπιστημιακής έδρας, για να ζήσει μία ζωή συμβατή με τις απόψεις του. Πάνω στην πυρά ήταν «βράχος», όχι επειδή ήταν πάνω από τα ανθρώπινα μέτρα, αλλά επειδή πίστευε ότι και αν ακόμα εκείνος φύγει, η ανάγκη κατάρριψης της φεουδαρχίας την οποία εξέφρασε, θα ήταν παρούσα και μετά από αυτόν. Τελικά, η οποιαδήποτε κατηγορία της ανθρώπινης δημιουργίας, αποκτά νόημα μόνο υπό το πρίσμα της ολικής πάλης ενάντια σε αυτό το οποίο μας καταπιέζει. Ο Γαλιλαίος υποστηρίζει ότι αυτή η διαπίστωση αφορά και την επιστήμη: «Δεν έχω καμία διάθεση να συμπιέσω τις θεωρίες σε ένα σχολαστικό χώρο και να υιοθετήσω τον άκαμπτο, λακωνικό και άχαρο τρόπο, γιατί πιστεύω ότι εκείνο που δίνει μεγαλείο και ευγένεια στα έργα μας, δεν βρίσκεται σε ό,τι είναι αναγκαίο -παρόλο που η απουσία του θα ήταν μεγάλο λάθος- αλλά σε ό,τι δεν είναι...».

Ο Μπρούνο και ο Γαλιλαίος είναι ζωντανοί μέχρι σήμερα, όντας δείγματα αυτού του υγιούς υποκειμενισμού που διακρίνει τους φορείς κάθε απελευθερωτικής προοπτικής. Ωστόσο, δεν έλειψαν, ούτε λείπουν από το κομμουνιστικό κίνημα, εκείνες οι αντίθετες με αυτή την ανάγκη απόψεις, οι οποίες στη θέση της επιβίωσης και της διαχρονικότητας του σκοπού, βάζουν την επιβίωση και τη διαχρονικότητα των μέσων. Το αποτέλεσμα είναι, όπως λέει και ο Κ. Πρέβε, ο μηδενισμός. Τα ίδια μέσα μπορούν να χρησιμοποιούνται για πολλούς σκοπούς. Το κόμμα, λόγου χάρη, μπορεί να χρησιμοποιηθεί είτε με στόχο την εργατική δημοκρατία, είτε με στόχο μία δημοκρατία χωρίς το μεγάλο κεφάλαιο. Έτσι, και τα μέσα μένουν αδειανά πουκάμισα και ο σκοπός χλωμιάζει. Το σίγουρο είναι ότι χρειαζόμαστε έναν ολικό αντικαπιταλιστικό πολιτισμό, μία Νέα Διεθνή που να αναστήσει το φάντασμα του μαρξικού προγράμματος, κάνοντάς το πραγματική υλική δύναμη.

Γαλιλέο Γαλιλέι (Γαλιλαίος)

01_12_03_01.gif (4284 bytes)

Η πιο γνωστή πτυχή της ζωής του Γαλιλαίου είναι η στάση του απέναντι στο σκοταδισμό της καθολικής εκκλησίας. Το 1616 ο Γαλιλαίος δημοσιεύει το έργο του «Διάλογοι» το οποίο είναι... η ενσάρκωση του διαβόλου: αφενός, είναι γραμμένο στα ιταλικά και όχι στα λατινικά, μοναδική γλώσσα στην οποία επιτρεπόταν η συγγραφή βιβλίων. Αφετέρου, το έργο αναφέρεται στο κοπερνίκειο-ηλιοκεντρικό σύστημα, σύμφωνα με το οποίο η Γη δεν αποτελεί το ακίνητο κέντρο του κόσμου, αλλά κινείται μαζί με τους υπόλοιπους πλανήτες γύρω από τον Ήλιο.

Ο πάπας αφορίζει τον Γαλιλαίο, επειδή δεν συνέταξε το έργο του στη γλώσσα της Αγίας Γραφής και επιπλέον διότι αντιτίθεται στην ευαγγελική διδασκαλία περί ακινησίας της Γης. Διατάζει την απόσυρση του βιβλίου και τον καλεί να αποκηρύξει τις απόψεις του, υπογράφοντας κάτι σαν τη σημερινή υπεύθυνη δήλωση. Ο Γαλιλαίος δεν πτοείται και συνεχίζει να εργάζεται πάνω στις απόψεις αυτές, ώσπου στις 22 Ιουνίου του 1633 συλλαμβάνεται από τους μοναχούς της Ιερής Εξέτασης. Με την απειλή φρικτών βασανιστηρίων, αναγκάζεται να ορκιστεί πως υποστηρίζει την ακινησία της Γης. Τη στιγμή που ορκιζόταν όμως, με το χέρι στο ευαγγέλιο, ψιθύρισε το γνωστό «και όμως κινείται». Η ποινή του μετατράπηκε σε κατ' οίκον περιορισμό, γεγονός που του έδωσε την ευκαιρία να ολοκληρώσει το έργο του.

Και στο έργο του Γαλιλαίου κεντρική θέση κατέχει η έννοια της κίνησης. Ο μεσαιωνικός κόσμος ήταν ένας κόσμος ακινησίας. Η τελευταία θεωρείτο φυσική κατάσταση των πραγμάτων, διότι η κίνηση αποσπά από την ενατένιση του θείου. Συνεπώς η φύση είναι παραδομένη στην αναρχία και στην αμαρτία, πράγμα που δείχνουν οι μεταβολές που συμβαίνουν σε αυτήν. Η ακινησία είναι η αρχή διατήρησης μίας κοινωνίας με κλειστές αγορές, με την κληρονομική εξουσία των ευγενών, μίας κοινωνίας στην οποία η εργασία αποτελεί ντροπή και είναι η τύχη που επιφυλάσσεται στα κατακάθια της, τους δούλους.

Ο Γαλιλαίος μοντελοποιεί την κίνηση μέσω των μαθηματικών νόμων. Υποστηρίζει ότι τροφοδότης της διαμόρφωσης των φυσικών νόμων και αξιωμάτων είναι το πείραμα, η προσφυγή στην εμπειρική παρατήρηση. Η μέθοδος της έρευνας χωρίζεται στη συνθετική και στην αναλυτική συνιστώσα. Η αναλυτική είναι η πορεία διαχωρισμού των στοιχείων της παρατήρησης στα συστατικά τους, σε πρωτεύοντα και δευτερεύοντα, χρήσιμα για την τελική εξαγωγή των αξιωμάτων. Η συνθετική αντιστοιχεί στην ολική εικόνα κίνησης της φύσης, που εμφανίζεται μπροστά μας με τις αισθήσεις. Κάθε στοιχείο αλληλεξάρτησης που προκύπτει από την εικόνα αυτή είναι ένας εν δυνάμει φυσικός νόμος. Η διαδοχικότητα αναλυτικών και συνθετικών ενεργειών οδηγεί στη γνώση του φυσικού κόσμου.

 

 

 


next.gif (252 bytes)

next.gif (252 bytes)