______________________________________ Η πρώτη φορά

Το κείμενο που ακολουθεί είναι ένα είδος οδοιπορικού στο κινηματογραφικό τοπίο των αρχών του 20 αιώνα στην Ελλάδα. Προσπαθεί να καταγράψει την πρώτη φορά που οι άνθρωποι είδαν κινηματογράφο σε πόλεις και χωριά. Σίγουρα είναι ελλιπές. Περιμένουμε πληροφορίες για τη συμπλήρωσή του για μέρη που η πρώτη κινηματογραφική προβολή δεν εντοπίστηκε ακόμα.
(Δημοσιεύτηκε στο αφιέρωμα των ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΩΝ της Καθημερινής "Ιστορίες από τον Ελληνικό Κινηματογράφο", 11 Νοεμβρίου  2001 με τον τίτλο "Η Ελλάδα βλέπει σινεμά".)

Στο Καστόρι

Όταν πέρυσι, για πρώτη φορά, ταξίδεψα στο Καστόρι δεν μπόρεσα να απολαύσω την υπέροχη διαδρομή. Προσπαθούσα διαρκώς να αναπλάσω στη φαντασία τον δρόμο, τη μέρα που τον διάβηκε ο κ. Λεονάρδος, έναν αιώνα πριν, πραγματοποιώντας, χωρίς φυσικά να το γνωρίζει, το τελευταίον της ζωής του ταξίδιον.  Ήταν το 1905, παραμονές της δολοφονίας του Θ. Δηληγιάννη.

Ο κύριος Λεονάρδος, ο «πρώτος κινηματογράφος», όπως τον χαρακτήρισε ένα λιτό δημοσίευμα του «Κινηματογραφικού Αστέρα» το 1925, εκτελούσε με συνέπεια το «ιεραποστολικό» έργο  της διάδοσης της νέας τέχνης. Περνούσε από πόλεις και χωριά, έστηνε όπου του προσφερόταν χώρος το μηχάνημα και έδειχνε στους έκπληκτους επαρχιώτες τις «κινούμενες φωτογραφίες».

Ο ανηφορικός δρόμος, που ελίσσεται στους πρόποδες του Ταϋγέτου, θα τον υποχρέωνε σε συχνές στάσεις. Το πρωτόγονο κινηματογραφικό μηχάνημα δεν ήταν ιδιαίτερα βαρύ, αλλά τα χρόνια βάραιναν στις πλάτες του αγαθού πρεσβύτη. Αλλά στο Καστόρι δεν πρόλαβε να κάνει τις προγραμματισμένες προβολές του. Αρρώστησε και πέθανε και καμιά άλλη πληροφορία γι αυτόν δε σώθηκε.

Ο πρωτοπόρος κ. Λεονάρδος, ασφαλώς δεν ήταν ο πρώτος κινηματογραφιστής που εμφανίστηκε στην Ελλάδα. Προηγήθηκαν αρκετοί άλλοι. Και δρόμους  άνοιξαν στη νεογέννητη τέχνη. Τα αβέβαια, ντροπαλά βήματα των πρώτων στιγμών προσπαθεί να ανιχνεύσει το κείμενο αυτό.

Στην Αθήνα

Η πρώτη παρουσίαση της νέας εφεύρεσης έγινε στην Αθήνα, τον κρύο Νοέμβρη του 1896.Περίεργη χρονιά κι αυτή. Τέλη Μαρτίου με αρχές Απριλίου έγιναν  στην Αθήνα οι πρώτοι σύγχρονοι Ολυμπιακοί Αγώνες που έδωσαν λάμψη στη ταλαιπωρημένη πόλη και μόλις τέλειωσαν ξέσπασαν τα   Λαυριακά, η πρώτη σημαντική εργατική κινητοποίηση στο ελληνικό κράτος. Το Νοέμβρη, εν μέσω καταστροφικών πλημμύρων, εμφανίστηκε κι ο κινηματογράφος.

Όταν μια μέρα σε ένα προς ενοικίαση κατάστημα του ισογείου της οικίας Συγγρού, στην οδό Κολοκοτρώνη αναρτήθηκε η πινακίδα με την επιγραφή “Cinematofotographe Edison”, κανείς δεν ξαφνιάστηκε. Ήδη πριν τρία χρόνια η εφημερίδα «Αστυ» είχε περιγράψει τη νέα εφεύρεση του δαιμόνιου αμερικανού Τόμας Έντισον. Αλλά χρειάστηκε λίγος χρόνος για να γίνει δημόσιο θέαμα.

Από το Νοέμβρη του 1895, που έγινε η πρώτη προβολή με εισιτήριο από τους Αδελφούς Σκλαντανόφσκι στο Βερολίνο  (το Δεκέμβρη από τους Αδελφούς Λυμιέρ στο Παρίσι) μέχρι το Νοέμβρη του επόμενου χρόνου, που ο κινηματογράφος έφτασε στη μακρινή Κόμπε της Ιαπωνίας, δεν έμεινε χώρα στον πλανήτη που να μην υποστεί την επέλαση της νέας τέχνης. Από την Ευρώπη ως την Αυστραλία κι από την Αμερική ως την Άπω Ανατολή εκατοντάδες πλανόδιοι έφεραν το καινούργιο θέαμα παντού.[1] Το περίεργο θα ήταν να μην είχαν έρθει στην Ελλάδα.

Τρεις βασικές εφευρέσεις ρίχτηκαν στην κούρσα για την κατάκτηση των νέων θεατών: ο «Κινηματογράφος» των Γάλλων αδελφών Λυμιέρ, ο «Ανιματογράφος» ή «Θεατρογράφος» του Βρετανού Ρόμπερτ Πώλ και το «Βιτασκόπιο» του Τόμας Έντισον. Στην Αθήνα ήρθε ο κινηματογράφος του Έντισον αφού ο οπερατέρ των Λυμιέρ Alexandre Promio στο δρόμο του από την Ιταλία προς την Κωνσταντινούπολη και τη Μέση Ανατολή φαίνεται ότι παρέκαμψε την ελληνική πρωτεύουσα.

Στις 29 Νοεμβρίου έγινε λοιπόν η πρώτη προβολή Αθήνα για επιστήμονες και  δημοσιογράφους και ακολούθησαν αυτές για το κοινό που διήρκεσαν σχεδόν ένα μήνα. Αν και το εισιτήριο ήταν ακριβό (αρχικά 2,20 δρχ. και αργότερα 2 δρχ.) συνέρευσε κόσμος πολύς. Υπολογίζοντας ότι δίνονταν 16 παραστάσεις την ημέρα πρέπει να έγιναν συνολικά πάνω από 400 προβολές, γεγονός αξιοσημείωτο.[2]

Και φυσικά κανείς δε λιποθύμησε την ώρα των παραστάσεων, κανείς δεν πήρε πέτρα να ρίξει στην «δαιμονική» οθόνη, ούτε παπάδες εμφανίστηκαν με λιβανιστήρια. Όλα αυτά ανήκουν στη μυθολογία του κινηματογράφου που μερικές φορές βαπτίζεται ιστορία. Οι «ιθαγενείς» γνώριζαν ότι αυτό που έβλεπαν δεν ήταν τίποτα άλλο παρά «φωτογραφίαι εν κινήσει» γι αυτό και η πρώτη ονομασία που δόθηκε στον κινηματογράφο ήταν «κινηματοφωτόγραφον».

Αντίθετα, οι αθηναίοι θεατές, ανάμεσά τους πιθανόν και ο κ. Λεονάρδος, είχαν τι να απολαύσουν και να συγκινηθούν. Την Λόιε Φούλερ, πρώτα και κύρια. Τη διάσημη αμερικανίδα χορεύτρια που διέπρεπε στο Παρίσι και τώρα την έβλεπαν «ολοζώντανη» να «κορδακίζει και περιστρέφει ως όφιν πολύχρωμον την παράδοξον, την μοναδικήν και ξακουστήν εσθήτα της» στον προκλητικό, για την ηθική της εποχής, χορό της.

Στη Σμύρνη

 Σχεδόν παράλληλα με τους Αθηναίους και οι έλληνες της Σμύρνης είδαν για πρώτη φορά κινηματογράφο. Αυτό έγινε τις 10 του Δεκεμβρίου στη Λέσχη του Μουσικού Κύκλου Απόλλων. Κι εδώ ήταν ο κινηματογράφος του Έντισον που έκλεβε την παράσταση από τους Λυμιέρ.

Στη Σάμο

Δύο μήνες αργότερα, τέλη Φεβρουαρίου 1897, πραγματοποιείται η πρώτη προβολή στη Σάμο. Οι προβολές γίνονται στην αίθουσα του χοροδιδασκαλείου και ο ίδιος ο ηγεμόνας του νησιού τιμά με την παρουσία του μια από αυτές. Η εφημερίδα «Φως» διευκρινίζει ότι πραγματοποιούνται ξεχωριστές παραστάσεις για τα γυναικόπαιδα και τους άντρες, η δε τιμή του εισιτηρίου αρκετά χαμηλή: τρία γρόσια μόνο.[3] Πάλι ο κινηματογράφος του Έντισον είναι αυτός που προκαλεί «μεγάλην περιέργειαν και θαυμασμό». 

Στη Θεσσαλονίκη

Ακολουθεί η Θεσσαλονίκη. Η πρώτη προβολή έγινε στις 3 Ιουλίου 1897 στο Καφέ-μπυραρία Η Τουρκία.  Το γεγονός κατέγραψε σε μια μικρή είδηση η εφημερίδα Journal de Salonique η οποία σημείωνε «Οι περίεργες φωτογραφίες, ζωντανεμένες από την πρωτότυπη αυτή ανακάλυψη, εξελίσσονταν μπροστά σ' ένα έκπληκτο κοινό, που δεν έπαψε ούτε στιγμή να θαυμάζει ένα τόσο θελκτικό θέαμα».Η αναφορά στα Παρισινά τοπία που παρουσίαζαν οι ταινίες μας αφήνει να υποθέσουμε ότι μπορεί να ήταν ταινίες Λυμιέρ.

Στην Κωνσταντινούπολη

Ο πρώτος έλληνας που ενδιαφέρθηκε να αποκτήσει κινηματογραφική μηχανή από τους γάλλους εφευρέτες ήταν ο  Θόδωρος Βαφειάδης, ξακουστός φωτογράφος της Κωνσταντινούπολης. Αλλά οι Λυμιέρ αρνήθηκαν να του δώσουν μηχάνημα κι έτσι ο έλληνας φωτογράφος ατύχησε να είναι ο πρώτος κινηματογραφιστής των Βαλκανίων. [4]

Ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897 που είχε καταστροφικές συνέπειες για την οικονομική και κοινωνική ζωή στην Ελλάδα ασφαλώς ανέκοψε την προσπάθεια εξάπλωσης του κινηματογράφου αλλά όχι για πολύ. Μετά από δυο χρόνια ξεκινούν συστηματικές πλέον προβολές σε Αθήνα και επαρχία.

Οι αδελφοί Ψυχούλη

Το 1899 συναντάμε για πρώτη φορά τους αδελφούς Ψυχούλη από το Βόλο, τους πρώτους έλληνες που άσκησαν με απόλυτη συνέπεια το επάγγελμα του πλανόδιου κινηματογραφιστή για αρκετά χρόνια. Τους βλέπουμε να δίνουν παραστάσεις στο θέατρο Βαριετέ στην Αθήνα, στο θέατρο Τσόχα στον Πειραιά και σε αρκετές επαρχιακές πόλεις. Ένας από τους σταθμούς τους είναι η Ερμούπολη της Σύρου. Το θέαμα που παρουσιάζουν, όπως μας πληροφορεί ο τοπικός τύπος, δεν είναι αποκλειστικά κινηματογραφικό αλλά ο κινηματογράφος αποτελεί συμπλήρωμα μιας παράστασης με «νευρόσπαστα συστήματος Χόλδεν». Παρόμοιο είναι και το θέαμα που παρουσιάστηκε από 1 ως 11 Μαίου στην Πάτρα, προφανώς από τους ίδιους κινηματογραφιστές.

Αρχές του 1900 οι αδελφοί Ψυχούλη προσφέρουν τις πρώτες κινηματογραφικές εμπειρίες στους κατοίκους των μεγάλων θεσσαλικών πόλεων αλλά αντιμετωπίζουν και την πρώτη απόπειρα κινηματογραφικής λογοκρισίας στη χώρα. Το περιστατικό συνέβη στα Τρίκαλα όπου ο αστυνόμος Διαλέτης χαρακτηρίζοντας ως «άσεμνον και σκανδαλώδη» ταινία που παρουσίαζε μια  λουομένη, προσπάθησε να απαγορεύσει τις παραστάσεις. Η προσπάθειά του όμως έπεσε στο κενό. [5]

Τον Απρίλιο του 1900 οι αδελφοί Ψυχούλη αποκτούν ανταγωνιστή (καιρός ήταν) τον Μιχαήλ Αθανασόπουλου που εμφανίζεται στο Θέατρο του Τσόχα στην Αθήνα μαζί με τον θίασο του Παντόπουλου.

Στη Σύρο

Αλλά η πρώτη σημαντική κινηματογραφική προβολή στην Ελλάδα πραγματοποιείται στη Σύρο το καλοκαίρι αυτής της χρονιάς από κάποιον ξένο πλανόδιο. Η σπουδαιότητα αυτής της προβολής συνίσταται στο ότι για πρώτη φορά ο κινηματογράφος παρουσιάζεται σαν ένα αυτόνομο θέαμα, οι κινηματογραφικές εικόνες συνοδεύονται με μουσική από φωνόγραφο και για πρώτη φορά τυπώνεται  πρόγραμμα-αφίσα.

Ιδιαίτερα το πρόγραμμα της πρώτης μέρας (29 Ιουλίου 1900) μας δίνει μια πληρέστερη εικόνα για το καθεαυτό θέαμα. Οι ταινίες, είκοσι τον αριθμό, παρουσιάζονται σε τρία μέρη, για να υπάρχει προφανώς αντιστοιχία με τις πράξεις ενός θεατρικού έργου. Στο ενδιάμεσο των ταινιών, στο χρόνο δηλαδή που χρειάζονταν για να αλλάξει μια ταινία στη μηχανή προβολής, προβάλλονταν με τη βοήθεια μαγικού φανού, γυάλινες διαφάνειες. Οι διαφάνειες παρουσίαζαν ελληνικά θέματα όπως εικόνες της βασιλικής οικογένειας της Ελλάδας αλλά και «διαφόρους επισήμους άνδρας, πόλεις, χωρία και πολεμικά Αμερικανικά πλοία».[6]

«Τα θαύματα του κ. Έντισον», όπως διαφημίστηκε η παράσταση, παρουσιάστηκαν στο θερινό θέατρο «Ορφεύς», στην αριστοκρατική συνοικία Βαπόρια, και κράτησαν περίπου μια βδομάδα.  Καθώς το πρόγραμμα των ταινιών ανανεωνόταν κάθε μέρα μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ο κινηματογραφιστής είχε μαζί του πάνω από εκατό ταινίες, οι περισσότερες αμερικάνικης παραγωγής. 

Οι πλανόδιοι

Την ίδια χρονιά κάποιος ευφάνταστος έλληνας πλανόδιος σκέφτηκε ότι θα μπορούσε να είχε αυξημένα έσοδα αν, αντί των προβολών σε καφενεία και πλατείες, οργάνωνε προβολές με εξασφαλισμένο ακροατήριο: τους μαθητές των σχολείων. Είχε εξασφαλίσει πριν άδεια από το υπουργείο Παιδείας.Το γεγονός καταγράφει ο Φώτος Γιοφύλης ο οποίος, απ΄ότι φαίνεται από την αφήγηση, ήταν αυτόπτης μάρτυρας.[7]

Είναι η εποχή που ολοένα και περισσότεροι έλληνες, παράλληλα με τους ξένους που εξακολουθούν να έρχονται στην Ελλάδα, αποφασίζουν να μπουν στην περιπέτεια του κινηματογράφου προσφέροντας το νέο θέαμα σε όλο και πιο απομακρυσμένες περιοχές. Ανάμεσά τους και ο κ. Λεονάρδος, που τον βλέπουμε να ταξιδεύει για το Καστόρι, μια απομακρυσμένη κωμόπολη του Νομού Λακωνίας, προκειμένου να δώσει δυο παραστάσεις. Δεν γνωρίζουμε καν το πλήρες όνομά του. Κι από τους υπόλοιπους, «πρώτους κινηματογράφους», πολύ λίγες πληροφορίες έφτασαν ως εμάς. Μικρές ειδήσεις μόνο για τις πρώτες προβολές σε Χαλκίδα, Τρίπολη, Πύργο, Φλώρινα και αλλού.

Στην Κοζάνη

Αξίζει ιδιαίτερης μνείας η αίτηση που υπέβαλλε τo 1908, o κινηματογραφιστής Π. Παπάζογλου στον αρχιερατικό επίτροπο της υπό τουρκική διοίκηση Κοζάνης να του χορηγήσει αυτός, ως ανωτάτη αρχή, άδειας προβολής κινηματογραφικών ταινιών!

Ο πρώτος κινηματογράφος

Αλλά ενώ κωμοπόλεις και χωριά ικανοποιούνται με τις προβολές των πλανόδιων, οι πόλεις ονειρεύονται να αποκτήσουν μόνιμη κινηματογραφική αίθουσα. Η Θεσσαλονίκη αποκτά πρώτη, το 1903. Ο ηθοποιός και θεατρώνης Πλούταρχος Ιμπροχώρης, που είχε το θέατρο ποικιλιών «Ολύμπια», στην παραλία, συνεταιρίστηκε με το φωτογράφο Λάιτμερ, που πήγε στην Ευρώπη και έφερε μηχανήματα προβολής. Έτσι το «Ολύμπια» μετεξελίχθηκε στον πρώτο κινηματογράφο της πόλης.

Αρκετά αργότερα, το φθινόπωρο του 1908, άνοιξε στην Αθήνα το πρώτο χτισμένο γι αυτό το σκοπό, κινηματοθέατρο. Το «Θέατρον του Κόσμου», όπως ονομάστηκε, βρισκόταν στη γωνία των δρόμων Σταδίου και Γεωργίου Σταύρου.

Ακολουθεί ο Βόλος που αποκτά το 1910 τον δικό του χειμερινό και θερινό κινηματογράφο με την επωνυμία «Αργυλλά», από το όνομα του ιδιοκτήτου του.

Στον Πειραιά

Το 1913 οικοδομείται στο Πασαλιμάνι, η πρώτη αποκλειστικά κινηματογραφική αίθουσα του λιμανιού από τον πρωτοπόρο Πειραιώτη κινηματογραφιστή Γ. Συνοδινό και του δίνεται το όνομα «Ολύμπια», το μετέπειτα «Κάπιτολ». Είχε προηγηθεί βέβαια, μια δεκαετία πριν, η μετατροπή του καφενείου «Βερσαλίαι» του κ. Συνοδινού  σε κινηματογράφο. Που να φανταστεί ο πρωτοπόρος πειραιώτης κινηματογραφιστής ότι το «Καπιτολ», τέλη του 20 αιώνα, σε καφενείο θα κατέληγε! 

Υστερόγραφο: Ταξιδεύοντας την τελευταία φορά για το Καστόρι γνώριζα ότι δεν θα βρω περισσότερα στοιχεία για τον κ. Λεονάρδο. Ήθελα μόνο ένα λουλούδι στον τάφο του «πρώτου κινηματογράφου» να αφήσω. Αλλά ίχνη τάφου δεν βρήκα. Αυτό το κείμενο ως εκείνο το αμήχανο λουλούδι ας εκληφθεί.

5

Home | Κινηματογράφοι | Μηχανές | Μηχανικοί | Πλανόδιοι | Επικοινωνία

Copyright © 2003 NIKOS THEODOSIOU