Οι Μαίνητες (απαντούν και οι γραφές Μένητες ή, σπανίως, Μαίνιτες), είναι ένα από τα πιο όμορφα και καταπράσινα χωριά της ΄Ανδρου. Βρίσκονται πολύ κοντά στη Χώρα και παλαιότερα ανήκαν στην κοινότητα Μεσσαριάς. Το χωριό με τα κάτασπρα σπίτια του, απλώνεται από την εύφορη πεδιάδα της Μεσσαριάς μέχρι τις υπώρειες του όρους Πέταλο (1003 μ.).

Είναι ένας πανέμορφος, προστατευόμενος, παραδοσιακός οικισμός. Μπορεί κανείς να γνωρίσει το χωριό, περιδιαβαίνοντας τα λιθόστρωτα, παλαιά, δρομάκια του. Στην περιήγησή του ο διαβάτης θα συναντήσει πολλές πηγές, από τις οποίες αρδεύονται τα κατάφυτα περιβόλια και κτήματα των Μαινήτων. Θα ανακαλύψει παλαιές βυζαντινές εκκλησίες και παρεκκλήσια. Ανάμεσά τους είναι μία από τις παλαιότερες εκκλησίες της ΄Ανδρου, ο ΄Αγιος Γεώργιος της Βαθειάς του 12ου αιώνα, που βρίσκεται στο κτήμα Κοραχάη. ΄Αξια αναφοράς είναι και η εκκλησία της Παναγίας της Βέργης με το μοναδικό καφασωτό γυναικωνίτη της, από τους τελευταίους σωζόμενους στην Ελλάδα. Το ενδιαφέρον του περιηγητή θα κεντρίσουν πολλές όμορφες πέτρινες αγροικίες αλλά και πυργόσπιτα, απομεινάρια των εποχών που τα νερά του Αιγαίου ελυμαίνοντο πειρατές. Δεν θα πρέπει να παραβλέψει κανείς την ύπαρξη των πυργόσπιτων στις Μαίνητες, στα οποία έμεναν και κάποιες πλούσιες οικογένειες του νησιού. Έτσι, το χωριό εθεωρείτο τα παλαιά χρόνια, αρχοντοχώρι (όπως η Μεσσαριά, τα Λάμυρα ή οι Στενιές για παράδειγμα) και οι χωρικοί από τα γύρω χωριά, όταν περνούσαν από τις Μαίνητες ξεπέζευαν και περπατούσαν χωρίς καπέλο σε ένδειξη σεβασμού.

Κάθε επισκέπτης των Μαινήτων θα μείνει έκθαμβος από τη σπαργώσα βλάστηση του χωριού και από τη δαψίλεια των υδάτων του. Θα κλείσει το χωριό βαθειά στην καρδιά του και θα ονειρεύεται τη μέρα που θα μπορέσει να επιστρέψει στα δρομάκια του. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο πρώτος βασιλιάς της Ελλάδος, ο Όθων, ο οποίος αγαπούσε πολύ την ΄Ανδρο. Ιδιαίτερη αγάπη έδειξε στους Μαίνητες, που επισκέφθηκε δύο φορές το φθινόπωρο του 1840 και την άνοιξη του 1847. Στη δεύτερη επίσκεψή του κατέλυσε στην οικία Κρίτη όπου και έφαγε «εγχώριον φουρτάλιαν, ήτις τω υπερήρεσε». («Ιστορία της Νήσου ΄Ανδρου», Δημητρίου Πασχάλη, σελ. 440, τ. Β΄)

Ονομασία

Το όνομα του χωριού δεν μπορεί να ετυμολογηθεί με βεβαιότητα.

Κατά ορισμένους προέρχεται από τις Μαινάδες. Στην αρχαιότητα υπήρχε στην ΄Ανδρο ναός του Διονύσου. Κάτω από αυτόν έρρεαν πηγές και εκεί ετελούντο βακχικές εορτές, στις οποίες σημαντικό ρόλο έπαιζαν οι Μαινάδες. Έτσι, πολλοί υποστηρίζουν ότι η εκκλησία της Παναγίας της Κουμούλου είναι κτισμένη στη θέση του αρχαίου αυτού ναού, επειδή ακριβώς από κάτω υπάρχουν πηγές. Με το σκεπτικό αυτό ερμηνεύουν την προέλευση του ονόματος του χωριού.

Ο ιστορικός της ΄Ανδρου Δημήτριος Πασχάλης, όμως, αντικρούει την άποψη αυτή. Υποστηρίζει, μάλιστα, ότι το όνομα Μαίνητες έχει τη ρίζα του στα χρόνια της φραγκοκρατίας και συγκεκριμένα στη λέξη "amoenitas", που σημαίνει χαριτωμένος, ευχάριστος τόπος.

«Είχον δε οι ΄Ανδριοι ανεγείρει εν τη νήσω των μεγαλοπρεπή του Διονύσου ναόν, περίφημον το πάλαι καθ '  άπασαν την Ελλάδα. Περί της θέσεως, εις την οποίαν έκειτο εν ΄Ανδρω ο περιώνυμος ούτος του Βάκχου ναός, ηγέρθησαν παρά τισιν αμφιβολίαι, αίτινες προεκλήθησαν κυρίως εκ του τελουμένου εν τω ναώ τούτω θαύματος, δι ' ου το ύδωρ μετεβάλλετο εις οίνον κατά την εορτήν των Διονυσίων. Ανεζήτησαν λοιπόν ούτοι πού της νήσου εύρηνται εκκλησίαι, υπό τας οποίας ρέουσι πηγαί ύδατος, και ανεύρον πρόχειρον τοιαύτην την της Παναγίας Κουμούλου εις το χωρίον Μαίνητες, όπερ ευρίσκεται εις το αντίθετον άκρον της αρχαίας της νήσου πόλεως και εις απόστασιν από ταύτης δίωρον περίπου. Χωρίς δε να λάβωσιν υπ ' όψιν, ότι ουδέν ίχνος αρχαιότητος απαντάται εν τω χωρίω τούτω περιωρίσθησαν εις το να σχετίσωσι το όνομα των Μαινήτων προς το των Μαινάδων και κατέληξαν εις το συμπέρασμα ότι ο ναός του Βάκχου κατείχε την θέσιν της σημερινής εκκλησίας των Μαινήτων Παναγίας Κουμούλου, υπό την οποίαν εύρηται πηγή ύδατος... το δε όνομα του χωρίου τούτου, ούτινος η θελκτική φύσις είνε όντως απαράμιλλος, ουδεμίαν απολύτως έχει σχέσιν προς το των Μαινάδων, αλλά παράγεται εκ του amoenitas (= χαρίεσσα, τερπνή θέσις) και δέον να αναζητήσωμεν αυτό εις τους χρόνους της εν τη νήσω Φραγκοκρατίας, ότε το χωρίον κατωκείτο κατά μέγα μέρος υπό Φράγκων. Τούτο δε καταδηλούται και εκ των οικογενειακών ονομάτων πλείστων του χωρίου τούτου σημερινών κατοίκων (Νέρης, Κουϊρίνης, Ρουζέρης, Φούντος, Κρίτης, όπερ είνε παρεφθερμένον το βενετικόν Griti). Είνε δε γνωστόν, ότι εν τω χωρίω τούτω υπήρχε και φραγκική εκκλησία, τιμωμένη επ ' ονόματι της Αγίας Βενεράνδας και της οποίας μνείαν ποιείται εν τη περιηγήσει του ο Thevenaut.» («Ιστορία της Νήσου ΄Ανδρου», Δημητρίου Πασχάλη, σελ. 233, τ. Α΄)

Κάποιοι υποστηρίζουν πως αυτή η εκκλησία της Αγίας Βενεράνδας (δηλαδή της Αγίας Παρασκευής), βρισκόταν στη θέση της σημερινής Παναγίας της Κουμούλου! Η Αγία Βενεράνδα ήταν εκκλησία Καπουτσίνων μοναχών, κτισμένη κατά το 16ο αιώνα, και πιθανώς ένα από τα σχολεία που είχε ιδρύσει το τάγμα τους στην ΄Ανδρο κατά την περίοδο της φραγκοκρατίας.

Τέλος, ορισμένοι πιστεύουν ότι το όνομα «Μαίνητες» προέρχεται εκ του «αμύνομαι - αμυνόμενος», και αποτελεί δηλωτικό της αντιστάσεως των κατοίκων του χωριού κατά των πειρατικών επιδρομών.

Περιοχές - Ενορίες

Στους Μαίνητες, ή καλύτερα στις Μαίνητες σύμφωνα με την παραδοσιακή ντοπιολαλιά, υπάρχουν οι συνοικίες - οικισμοί ΄Ανω Μαίνητες, Μέσα Μαίνητες, Κουράφι, Κάτω Μαίνητες και Πίσω Μαίνητες (περιοχή Παναγίας Βέργης).

Το χωριό σήμερα, μετά βίας συγκεντρώνει γύρω στους 120 μονίμους κατοίκους. Η εκκλησία της Παναγίας της Κουμούλου αποτελεί και τη μοναδική ενορία σήμερα. Παλαιότερα όμως, πριν η αστυφιλία προσλάβει τις σημερινές διαστάσεις της, οι κάτοικοι ήσαν πολύ περισσότεροι και οι ενορίες ήσαν πέντε τον αριθμό! Ήσαν οι ενορίες:

α) της Παναγίας Κουμούλου

β) της Παναγίας Βέργης

γ) του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου στην Κούμουλο (σήμερα ΄Αγιος Φανούριος)

δ) του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου στο Κουράφι

ε) των Εισοδίων της Θεοτόκου (Παναγίτσα) στο Κουράφι

Πηγές

Οι πιο διάσημες σήμερα πηγές των Μαινήτων είναι οι πηγές της Κουμούλου στην είσοδο του χωριού. Όαση δροσιάς και ευφορίας για τον επισκέπτη του χωριού, που θα απολαύσει το κρυστάλλινο νερό τους κάτω από τα πλατάνια και τις καρυδιές που τα σκεπάζουν. Από τις μεγάλες καρυδιές πήρε και το όνομά του το σημείο αυτό του χωριού: «Καρυδιές». Σίγουρα δεν είναι τυχαίο, ότι η περιοχή αυτών των πηγών αποτελούσε πάντα το κέντρο του χωριού. Εκεί υπήρχαν τα μπακάλικα του Ραπτάκη και του Κρίτη, με το τελευταίο να έχει και το τηλεφωνείο του χωριού. Οι πηγές βρίσκονται στη δυτική πλευρά του χωριού κάτω από το ιερό της Παναγίας της Κουμούλου. Τα νερά τους είναι άφθονα και ποτίζουν πολλά κτήματα των Μαινήτων, αλλά και άλλα πολλά από τη Μεσσαριά μέχρι το Μέσα Χωριό στα Λειβάδια! Είναι οι πηγές που πιστεύεται από πολλούς ότι αντιστοιχούν στις αρχαίες πηγές του ναού του Διονύσου. Όπως διηγούνται ο Πλίνιος και ο Φλάβιος Φιλόστρατος, από τις αρχαίες πηγές έρρεε αυτομάτως οίνος αντί νερού κατά την ημέρα της εορτής του Βάκχου! Κατά τη φραγκοκρατία ένας Λατίνος επίσκοπος ΄Ανδρου (πιθανώς ο Δομήνικος Δελαγραμμάτικας, κατά το 1648),  επεχείρησε να ανανεώσει το θαύμα στις πηγές των Μαινήτων, χωρίς όμως, προφανώς, αποτέλεσμα ...

Δίπλα από την Παναγία της Κουμούλου βρίσκεται η πηγή «Φουντάνα». Η Φουντάνα (εκ του λατινικού "fontana" = πηγή, συντριβάνι), είναι μία διαλείπουσα πηγή. «Ανοίγει» κατά τον Ιανουάριο ή Φεβρουάριο αναλόγως της ποσότητος των βροχών του χειμώνα. Οι παλαιοί Μαινητιανοί έλεγαν ότι, όταν πρωτοανοίγει η Φουντάνα, μαζί με το νερό εξέρχονται και αρκετά μεγάλα χέλια!

Πολύ κοντά σε αυτές τις πηγές βρίσκεται η πηγή της Μολυβαριάς, την οποία εξωράϊσε τελευταία ο πολιτιστικός σύλλογος Μαινήτων, επαναφέροντας στο χωριό ένα παλαιό στολίδι του.

Παλαιότερα, όμως, πολύ σημαντική ήταν η πηγή του Ζαννάκη στις ΄Ανω Μαίνητες. Το νερό της θεωρείται ιαματικό. Είναι μεταλλική πηγή, που μεταξύ άλλων περιέχει σίδηρο. Εθεωρείτο πολύ ωφέλιμο για στομαχικές παθήσεις και ήταν διάσημο ως επιτραπέζιο νερό. Κατά το 19ο αιώνα γινόταν εξαγωγή του νερού της πηγής Ζαννάκη στην Αθήνα, την Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη!

Μερικές ακόμα πηγές των Μαινήτων είναι η Τρανή στις Μέσα Μαίνητες, ο Κούμαρος, το Καμίνι, η Πηγή του Αθηναίου στην περιοχή Κοκουβάγια (έξω από το παρεκκλήσιο του Προφήτη Ηλία, πάνω από την Πγή του Ζαννάκη), η Βρυσάρα στις ΄Ανω Μαίνητες, η πηγή του Στάθη στις Κάτω Μαίνητες, του Ποδαρά, του Λαδά και η Πηγή Μακραθανάση στο Κουράφι.

Ελαιοτριβεία - Νερόμυλοι

Στις Μαίνητες υπήρχαν τέσσερα ελαιοτριβεία (λιοτρίβια) ή «βίδες» κατά την τοπική διάλεκτο. Σε αυτούς οι χωριανοί πήγαιναν τις ελιές που μάζευαν από τα «λάϊνα» (ομηρικής προέλευσης λέξη για τα ελαιόδενδρα, που δυστυχώς όλο και λιγότερο ακούγεται στην ΄Ανδρο σήμερα), για να πάρουν το τόσο σημαντικό για αυτούς λάδι. Ήσαν οι βίδες:

α) του Βουσκουδάκη (Γκόσα) στις ΄Ανω Μαίνητες

β) του Δημήτρη Φιλιππίδη (Ντρίγκα) στο Κουράφι

γ) στην Παναγία τη Βέργη κοντά στον Πύργο του Στάβαρη

δ) του Χαράλαμπου Κόκκινου στη ρεματιά της Αγίας Κυριακής. Η βίδα αυτή ήταν ατμοκίνητη και λόγω της καλύτερης απόδοσής της την προτιμούσαν χωρικοί από όλη την ΄Ανδρο.

Τα νερά των πηγών της Κουμούλου εκτός από το να αρδεύουν τα κτήματα, κινούσαν και μία ικανή ομάδα από νερόμυλους στις Μαίνητες. Η περιοχή των νερόμυλων λεγόταν «Ζουργιά», από το ομώνυμο εξάρτημα του μύλου. Στα παλιά χρόνια ξεκινώντας κάποιος από τις πηγές θα έβρισκε τους ακόλουθους νερόμυλους:

α) του Θοδωρή Φυρίου

β) της Χιλιαδούς, ιδιοκτησίας Θοδωρή Φυρίου

γ) του Νικολού Χατζόγλου

δ) του Μιχάλη Μανούσου (μετά την απελευθέρωση αγοράσθηκε από την οικογένεια του Αντώνη Σαλούβαρδου, αλλά δεν χρησιμοποιήθηκε καθώς δεν άλεθαν πλέον στην ΄Ανδρο)

ε) του Μπουρανζέρη

στ) του Γεωργίου Κατσιώτη

ζ) του Μιχαλιού Λάβδα

Να τονισθεί ότι κατά την περίοδο της Κατοχής υπήρχε ιταλικό φυλάκιο στις Μαίνητες στο σπίτι του Φυρίου. Οι δύο Ιταλοί στρατιώτες του φυλακίου επιτηρούσαν την τήρηση της απαγόρευσης λειτουργίας των νερόμυλων. Αλλά το βράδυ οι ίδιοι, κρυφά πάντα, επέτρεπαν στους Μαινητιανούς να τους ανοίγουν και να αλέθουν!

Όποιος γνωρίζει κάτι σχετικό με τις Μαίνητες μπορεί να χρησιμοποιήσει το ακόλουθο mail

Επικοινωνία: mainweb@otenet.gr