Created By
NafTiLos

Τελευταία ενημέρωση
22/6/2001
Σελήνη 19 ημερών
Η νύχτα ξαναρχίζει να μεγαλώνει

Τι κάνουμε εδώ

Η "Βιβλιοθήκη της Βαβέλ" του Borges και το Διαδίκτυο

τουChristopher Rollason, M.A., Ph.D.

Στο τεύχος της 16 Απριλίου 1999 της Libération, ο Ignacio Ramonet, εκδότης της γνωστής Le Monde Diplomatique, έδωσε μια συνέντευξη στον Christopher Rollason, με θέμα "Περί του Διαδικτύου, όταν η φήμη και το γεγονός ταυτίζονται" (σελ.36). Σε αυτήν τη συνέντευξη, ο Ramonet αναφέρεται στο νέο του βιβλίο, La Tyrannie de la communication (εκδόσεις Galilée, 1999), στο οποίο εξετάζει την επίδραση των νέων τεχνολογιών πληροφορικής, και ιδιαίτερα του διαδικτύου και τον συνακόλουθο "πολλαπλασιασμό των πληροφοριών σε μια μορφή που είναι όλο και πιο αποκεντρωμένη και που μπορεί να υποστεί όλο και λιγότερο έλεγχο".

Ο Ramonet ισχυρίζεται ότι το διαδίκτυο δημιουργεί πληθώρα, ή μάλλον υπερβολή, πληροφοριών, και αξίζει να παραθέσουμε εδώ τη θέση του, ιδιαίτερα για τη σύγκριση που
κάνει με τη φανταστική, αχανή βιβλιοθήκη της πολύ γνωστής ιστορίας του Jorge Luis Borges, "Η βιβλιοθήκη της Βαβέλ": "Υπάρχει… υπερβολικός αριθμός πληροφοριών, που φέρνει
αντιμέτωπους όλους τους χρήστες με την ίδια τους την άγνοια, καθώς προσπαθούν να κινηθούν ανάμεσα σ' έναν ωκεανό πληροφοριών οι οποίες δύσκολα οργανώνονται ή επαληθεύονται. Αυτό είναι το σύνδρομο της Βιβλιοθήκης της Βαβέλ, έτσι όπως την
φαντάστηκε ο Jorge Luis Borges, η οποία περιέχει όλα τα βιβλία που έχουν γραφτεί ή που πρόκειται να γραφτούν (σε κάθε γλώσσα και σε κάθε αλφάβητο)… όπως και στη Βιβλιοθήκη της Βαβέλ, τεράστιες ποσότητες πληροφοριών υπάρχουν στο Δίκτυο, με όλες τους τις παραλλαγές και προσεγγίσεις, τίποτα δεν εγγυάται την αξιοπιστία των δεδομένων, η φήμη και το γεγονός τείνουν να γίνουν ένα" (σελ.36).Οι μύθοι του Borges παρατίθενται σήμερα συχνά σαν προφητείες για την εποχή μας (ο Νομπελίστας Λογοτεχνίας για το 1998 José Saramago, που είναι μεγάλος θαυμαστής του Borges, είπε σε μια συνάντηση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στις Βρυξέλλες στις 23 Μαρτίου 1999, ότι η τελετουργική λογοτεχνία του Αργεντινού συγγραφέα αναγγέλλει έναν κόσμο που καθαυτός συνίσταται από
ιεροτελεστίες).  Στην περίπτωση του Ignacio Ramonet, είναι σίγουρα γοητευτικό να ερμηνεύσουμε την Βιβλιοθήκη της Βαβέλ σαν κάποιου είδους προεικόνιση του διαδικτύου.
Πάντως, η εξέταση του κειμένου αυτού μας δείχνει ότι για να διακρίνουμε τέτοιες αναλογίες, πρέπει να κάνουμε ορισμένες πολύ σημαντικές τροποποιήσεις.
Ο Borges έγραψε την ιστορία "La Biblioteca de Babel" το 1941, η οποία εξεδόθη την ίδια
χρονιά στην συλλογή "El jardín de senderos que bifurcan" ("Ο κήπος με τα διακλαδωτά
μονοπάτια")[1]. Η αχανής βιβλιοθήκη της ιστορίας του Borges παρουσιάζεται από έναν από τους κατοίκους της, τους "ανθρώπους της βιβλιοθήκης" – ο οποίος γεννήθηκε σε αυτήν,
πέρασε τη ζωή του περιπλανώμενος ανάμεσα στις στοίβες βιβλίων, και γνωρίζει ότι θα
πεθάνει εκεί. Αυτό, βεβαίως, μπορεί να φανεί σαν προεικόνιση των κατοίκων του σημερινού ή αυριανού κόσμου των εικονικών πληροφοριών, των οποίων η συνείδηση διαποτίζεται από μια συνεχή ροή κυβερνοδεδομένων. Πράγματι, η βιβλιοθήκη του Borges περιέχει όχι μόνο
κάθε βιβλίο που έχει γραφτεί καθώς και κάθε βιβλίο που πρόκειται να γραφτεί, αλλά και
πέραν αυτών, οι τόμοι της περιέχουν κάθε πιθανό συνδυασμό γραμμάτων σε κάθε γλώσσα και πιθανώς σε κάθε αλφάβητο.Με άλλα λόγια, στη συντριπτική τους πλειοψηφία τα βιβλία
είναι εντελώς άχρηστα, και στατιστικά θα ήταν αξιοσημείωτο να βρεθεί έστω και ένα "αληθινό", πραγματικά αναγνώσιμο βιβλίο ψάχνοντας επί μήνες στα ράφια – αλλά ακόμα και τότε, οι πιθανότητες αυτό το βιβλίο να είχε κάποιο ενδιαφέρον ή κάποια χρήση για τον αναζητητή θα ήταν αμελητέες. Αυτή η "άμορφη και χαοτική φύση σχεδόν όλων των βιβλίων" θα μπορούσε ασφαλώς, να θεωρηθεί από τους σκεπτικιστές του Δικτύου σαν ένα μελανό προλεγόμενο του σημερινού κυβερνοσύμπαντος, με αυτό που ορισμένοι βλέπουν ως τον συνεχή πολλαπλασιασμό άχρηστου, ανόητου, ή καταφανώς επιβλαβούς υλικού στο δίκτυο, με την καταστροφή των πληροφοριών και τον στραγγαλισμό των απόψεων στην μειοψηφία των αυθεντικά χρήσιμων κειμένων. Επίσης, ακόμα και ο ευμενής χρήστης μπορεί ορισμένες φορές να νιώσει ότι η αναλογία των "μηνυμάτων ως προς το θόρυβο" σε ορισμένα newsgroups θυμίζει την εφιαλτική βιβλιοθήκη του Borges. Εντωμεταξύ, ο Ramonet δηλώνει με κάπως πατερναλιστικό τόνο: "Ήδη στο δίκτυο, βρίσκουμε έναν πολλαπλασιασμό "εκδοτικών σελίδων", με τον καθένα να προσφέρει αφοριστικές γνώμες για οποιοδήποτε θέμα… κάτι
τέτοιο δεν είναι περισσότερο επιστημονικό από το καφενείο της γωνίας".

Στο σημείο αυτό πάντως, είναι σίγουρα απαραίτητο να αντιστρέψουμε το επιχείρημα και να υπενθυμίσουμε στις Κασσάνδρες ότι η αναλογία με τη Βιβλιοθήκη της Βαβέλ είναι μόνο μερική. Το Διαδίκτυο, εντέλει, έχει κατασκευαστεί από τους ίδιους τους χρήστες του. Ο πολλαπλασιασμός των ιστοσελίδων και των newsgroups δεν μας ήρθε εξ ουρανού: δεν είναι ένα προϋπάρχον, αμετάβλητο δεδομένο, όπως φαίνεται να είναι η βιβλιοθήκη του Borges ("Η Βιβλιοθήκη υπάρχει ab aeterno"). Η εικονική βιβλιοθήκη που αναπτύσσεται τώρα στον κυβερνοχώρο διαφέρει από κάθε προηγούμενη βιβλιοθήκη – πραγματική ή φανταστική, της Αλεξάνδρειας ή της Βαβέλ – γιατί συμπεριλαμβάνει τη δημιουργία του αναγνώστη της. Οι
αμέτρητοι τόμοι της περιλαμβάνουν βέβαια υλικό που έχει τεθεί εκεί από τους κρατούντες της κοινωνίας, καθώς και προϋπάρχοντα έργα καθιερωμένων συγγραφέων του παρελθόντος και του παρόντος. Αλλά τα κυβερνοράφια περιέχουν επίσης πάρα πολλούς τόμους
γραμμένους από αναγνώστες, οι οποίοι έτσι γίνονται όχι μόνο αναγνώστες αλλά και συγγραφείς, όχι μόνο παθητικοί καταναλωτές αλλά και δημιουργοί. Καθένας που έχει έναν λογαριασμό στο δίκτυο μπορεί να κατασκευάσει την ιστοσελίδα του, να ταχυδρομήσει ένα μήνυμα σε ένα newsgroup, δίχως να υποστεί κανένα μηχανισμό φιλτραρίσματος, απόρριψης ή και
λογοκρισίας. Η μεγάλη βιβλιοθήκη που είναι το Διαδίκτυο επεκτείνεται διαρκώς, και αυτή η επέκταση είναι, περισσότερο από κάθε τι άλλο, το προϊόν της δραστηριότητας των
συνηθισμένων του αναγνωστών.
Με άλλα λόγια, έχουμε να κάνουμε με ένα φαινόμενο άνευ προηγουμένου στα μακρά
χρονικά της ανθρώπινης ιστορίας. Αληθεύει σε μεγάλο βαθμό ότι αρκετό από το υλικό αυτής της βιβλιοθήκης δεν έχει ιδιαίτερη αξία για κανέναν άλλον παρά γι' αυτόν που το παρήγαγε. Αληθεύει επίσης ότι κάποιο μέρος του υλικού είναι επιβλαβές. Πάντως αυτοί οι παράγοντες αντισταθμίζονται από το μεγάλο κέρδος που έχει το δυναμικό της ανθρωπότητας γι αυτοέκφραση, επικοινωνία, διάλογο και δημοκρατική συμμετοχή. Ο μύθος του Borges αναφέρει ένα συμβάν στο οποίο, κατά το μακρινό παρελθόν, εκατοντάδες από τους κατοίκους της βιβλιοθήκης συνωστίζονταν στα ράφια αναζητώντας την "Δικαίωσή" τους, το βιβλίο που θα δικαίωνε την ύπαρξη του ατόμου που θα το διάβαζε: "βιβλία απολογητικά και προφητικά, που δικαίωναν μια για πάντα τις πράξεις κάθε ανθρώπου στο σύμπαν". Η αναζήτηση αυτή ήταν στο μεγαλύτερο μέρος της μάταιη, λόγω της απεραντοσύνης της βιβλιοθήκης: "Οι Δικαιώσεις υπάρχουν (εγώ έχω δει δύο που αφορούσαν πρόσωπα του μέλλοντος, πρόσωπα ενδεχομένως μη φανταστικά), αλλά κανείς δε φρόντισε να προειδοποιήσει τους ανθρώπους πως η πιθανότητα να βρει κάποιος τη δική του, ή έστω μια ψευτοπαραλαγγή της δικής του, λογίζεται μηδενική". Εν αντιθέσει, στον πραγματικό – εικονικό κόσμο του σήμερα, υπάρχει μια απλή απάντηση στο πρόβλημα: όσοι δεν καταφέρνουν να βρουν τη δικαίωσή τους στο δίκτυο μπορούν να γράψουν το κείμενο που λείπει οι ίδιοι, και να το προσθέσουν στη βιβλιοθήκη με το πάτημα ενός κουμπιού – και να το στα ράφια, για να το διαβάσουν κι άλλοι – ή να το ξαναγράψουν, να το βελτιώσουν, να το διακοσμήσουν, να το διευκρινίσουν, να το αρνηθούν, να του αντιπαρατεθούν, τα το λησμονήσουν, ή απλώς να το αγνοήσουν.
 

Ζούμε σε μια εποχή όπου τα επικρατή ΜΜΕ προωθούν όλο και περισσότερο το μήνυμα της "μοναδικής σκέψης", της μονοδιάστατης σκέψης, των κεντρικά εγκεκριμένων και αποστειρωμένων ορθοδοξιών. Σε αυτές τις περιστάσεις, είναι σαφές ότι η ύπαρξη του Διαδικτύου ανταποκρίνεται σε αυτό που ορισμένοι μπορεί να εκλάβουν ως ανάγκη για εναλλακτικές απόψεις, για τη "δικαίωση" μη δημοφιλών ομάδων: επί παραδείγματι, για τους δαιμονοποιημένους αντιπάλους σε μια υποθετική σύγκρουση που διευθύνεται από μια υπερδύναμη που έχει όλα τα χαρτιά στα χέρια της, και της οποίας ένα τουλάχιστον μέλος μπορεί  να βλέπει την περιουσία του να αυξάνεται κατά 4,5 εκατομμύρια δολάρια την ώρα (βλ. Time, 19 Απριλίου 1999, σελ. 22). Η στάση δημοσιογράφων όπως είναι ο Ignacio Ramonet, οι οποίοι αντιτίθενται στην "μη επιστημονική" φύση του λόγου πολλών από τους πολίτες του Διαδικτύου, μπορεί ενδεχομένως να μην είναι ανεξάρτητη από αυτό που ο Freud αποκάλεσε "επαγγελματικό σύμπλεγμα", από την άποψη - η οποία μπορεί και να μην ισχύει πια σήμερα - ότι μόνο οι επαγγελματίες δημοσιογράφοι και διανοούμενοι έχουν το "δικαίωμα" να κάνουν δημόσια σχόλια για τα σύνθετα, και πράγματι επικίνδυνα, προβλήματα που αντιμετωπίζει η παγκοσμιοποιημένη μας ανθρωπότητα στην αυγή της νέας χιλιετίας. Αν το σημερινό κυβερνοσύμπαν είναι μια Βιβλιοθήκη της Βαβέλ, αυτή είναι μια βιβλιοθήκη την
οποία εσείς που διαβάζετε κι εγώ που γράφω, την χτίζουμε με τα χέρια και με το πνεύμα μας, εδώ και τώρα.

 

 

Αυτό το άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά στο rec.arts.books τον Απρίλιο του 1999.

Μπορείτε να το βρείτε στο πρωτότυπο εδώ


[1] ΣτΜ. Ο συγγραφέας του άρθρου παραθέτει τα αποσπάσματα από την αγγλική έκδοση Labyrinths (Harmondsworth: Penguin, 1970, pp.78-86). Για τη μετάφραση χρησιμοποιήθηκε η ελληνική έκδοση της "Βιβλιοθήκης της Βαβέλ", στη συλλογή Μυθοπλασίες, μτφ. Αχιλλέα Κυριακίδη, εκδ. Υψιλον/βιβλία, Αθήνα, 1990, σελ.61-69.

[Ίστρος] [ΧχιΡήματα] [ΛογοΤεχνίες] [Τεχνουργήματα] [ΠροΤάσεις] [Δια-δείκτες] [Νεολόγιο] [E picking on IA]