Για τη δασκάλα της κόρης μου στη πρώτη δημοτικού.

Σκέψεις & προτάσεις από τη διεθνή βιβλιογραφία
Γιάννης Καραλιώτας, MA ODE (Open)
kar1125@otenet.gr

Ποιά είναι η απόσταση από τη γνώση; Πώς διευκολύνεται η μάθηση; Η θεωρία της συναλλακτικής απόστασης (transactional distance) επιχειρεί να προσδιορίσει την απόσταση που χωρίζει τον μαθητή από τη γνώση ορίζοντας τα στοιχεία που την χαρακτηρίζουν και αναλύοντας τις σχέσεις και τη δυναμική αυτών των στοιχείων στα πλαίσια της διαδικασίας της μάθησης. 'Δομή' και 'Διαλεκτική Ευχέρεια' είναι κατά τον Μάικλ Μουρ τα δύο στοιχεία που καθορίζουν με τη σχέση τους το μέγεθος της απόστασης από τη γνώση.
'Δομή', όσο αφορά τη μάθηση έξω από το σχολείο (προ-σχολική, εξωσχολική), είναι η 'φυσική' ροή των μορφωτικών αγαθών όπως παρουσιάζονται και γίνονται αντιληπτά, με βάση τις ατομικές και κοινωνικές ανάγκες, μέσα από την κοινωνική διαλεκτική και τη τριβή με το περιβάλλον. Στο διδακτικό περιβάλλον του σχολείου η μαθησιακή δομή αποκτά τεχνητό χαρακτήρα και καθορίζει την απόσταση από τη γνώση ανάλογα με το κατά πόσο διευκολύνει τη μάθηση ή εξυπηρετεί αποκλειστικά τη διδασκαλία.
Στα πρώτα χρόνια της ζωής του ανθρώπου η μάθηση συμβαίνει φυσικά μέσα από απρόσκοπτη κοινωνική αλληλεπίδραση και τριβή με το περιβάλλον.
Η ανάπτυξη του προφορικού λόγου συμβαίνει φυσικά κάτω από τις παραπάνω προϋποθέσεις. Η ποιότητα του προφορικού λόγου είναι ανάλογη της ποιότητας των αλληλεπιδράσεων που βιώνει ο νέος άνθρωπος στο κοινωνικό του περιβάλλον.
Η μάθηση του γραπτού λόγου είναι μια άλλη υπόθεση....
-- και μεν και εγώ ως ουκ ειδώς λέγω, αλλά εικάζων (ΜΕΝΩΝ: 98β) --
Γιατί είναι όμως άλλη υπόθεση;
'Είναι η πρώτη επαφή των νηπίων με γλωσσικά (αφηρημένα) σύμβολα....' - που όμως εμείς τα απογυμνώνουμε από τις έννοιες που δυνητικά μεταφέρουν, επίτηδες, για καλύτερη τάχα αφομοίωση.
Μέσο είναι λοιπόν το αλφαριθμηκό σύμβολο: μεσολαβεί για την επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων, και μαθαίνεται μέσα από την διαδικασία της επικοινωνίας.


Μπράϊαν Κάμπορν (Brian Cambourne) [1987]*
Μια Σίγουρη και Αλάνθαστη Συνταγή για τη Παραγωγή Εξαρτημένων Απ-αλφάβητων Μαθητών.

Στη διάρκεια των επαγγελματικών μου καθηκόντων (πανεπιστημιακός δάσκαλος) συναντώ πολλούς εξαρτημένους απ-αλφάβητους μαθητές/ριες. 'Εξαρτημένοι' μαθητές/ριες είναι αυτοί που δυσκολεύονται να αναλάβουν την ευθύνη της δικής τους μάθησης. Τέτοιοι φοιτητές είναι εύκολα αναγνωρίσιμοι στο τριτοβάθμιο επίπεδο. Είναι αυτοί που έρχονται στο γραφείο σου και εκλιπαρούν (μερικές φορές απαιτούν) να τους πεις επακριβώς τι θα διαβάσουν και πώς θα καταστρώσουν και θα παρουσιάσουν την εργασία που τους έχεις μόλις αναθέσει. Ή σε σταματούν στο διάδρομο, λίγο πριν τη περίοδο των εξετάσεων, και εκλιπαρούν (και απαιτούν) να τους δοθεί μια λίστα θεμάτων για διάβασμα.
Συνήθως δεν ζητούν διευκολύνσεις ή ιδιαίτερες εύνοιες. Τυπικά, θεωρούν τους εαυτούς τους 'μελετηρούς και σοβαρούς'. Και είναι. Η αντίληψη που έχουν για το διδακτικό-μαθησιακό συμβόλαιο είναι ότι ο δάσκαλος είναι ο 'οργανώνων' του τι χρειάζεται να μαθευτεί, ενώ ο μαθητής επικεντρώνει τη προσπάθειά του στην επι-λέξη απομνημόνευση του περιεχομένου που ο δάσκαλος έχει επιλέξει. Οι δάσκαλοι (ή οι λέκτορες) που ζητούν από τέτοιους φοιτητές να είναι αποφασιστικοί και να αναλαμβάνουν την ευθύνη της μάθησής τους χαρακτηρίζονται 'σπασίκλες' (Το παρατσούκλι μου είναι Κάμπορν 'ο σπασίκλας').
Οι 'απ-αλφάβητοι' φοιτητές είναι αυτοί που φαίνεται να έχουν αποξενωθεί από οποιεσδήποτε ενέργειες υποστηρικτικού διαβάσματος ( το πρόθεμα απ- είναι συντομογραφία του 'αποξενωμένος'). Αυτού του είδους οι φοιτητές/τριες δεν είναι αναλφάβητοι, μπορούν να διαβάσουν -- οι βαθμοί τους σε τυποποιημένα τεστ δείχνουν ότι οι αναγνωστικές τους ικανότητες είναι αρκετά υψηλές. Μόνο που επιλέγουν να μην ασχολούνται με ενέργειες υποστηρικτικού διαβάσματος. Μάλιστα φαίνεται να το αποφεύγουν συστηματικά. Είναι οι φοιτητές/τριες που αγοράζουν τα 'βοηθήματα' στα οποία παρουσιάζεται συμπυκνωμένη η πλοκή του μυθιστορήματος που έχει τεθεί σαν εξεταστέα ύλη. Είναι αυτοί/ές που αναζητούν τις πληροφορίες που χρειάζονται για μια εργασία στο ένα βιβλίο. ("Εννοείτε ότι χρειάζεται να διαβάσω δύο ή και τρία βιβλία για να κάνω την εργασία;") Αυτοί είναι οι φοιτητές/τριες που παραπονιούνται ότι το κείμενο που τους έδωσες είναι αρκούντως βαρετό κι ότι τους παίρνει ο ύπνος κάθε φορά που προσπαθούν να το διαβάσουν.
Όπως ήδη ανέφερα, συναντώ πολλούς αυτού του είδους στο πανεπιστήμιο. Συχνά αναρωτιόμουν πώς έφτασαν να γίνουν έτσι. Καθώς μία κοινή εμπειρία που έχουν όλοι αυτοί είναι η περίπου δωδεκάχρονη θητεία τους στο σχολείο, υπέθεσα ότι οι ρίζες της εξάρτησης-απαλφαβητισμού τους θα μπορούσαν να βρεθούν στα σχολεία. Επομένως, αφιέρωσα ένα σημαντικό μέρος του χρόνου μου παρατηρώντας σχολεία, παίρνοντας συνεντεύξεις από δασκάλους και μαθητές για να δω αν η υπόθεσή μου έχει κάποια βάση. Χαίρομαι που το έκανα, γιατί ανακάλυψα πώς γίνεται. Όπως δηλώνει και ο τίτλος είναι μια σίγουρη και αλάνθαστη συνταγή. Να σας πω πως γίνεται...

Πρόγραμμα νηπίων

Για να εξασφαλίσεις ότι το δίδυμο 'εξάρτηση-απαλφαβητισμός' ξεκινά με τις καλύτερες προδιαγραφές, φρόντισε να σχεδιάσεις προσεκτικά ώστε οι νεαροί μαθητές/τριες να έχουν την ελάχιστη δυνατή επαφή με το μέσο αλφαβητισμού, δηλ. τον έντυπο λόγο, και βεβαιώσου ότι ο έντυπος λόγος με τον οποίο έρχονται τελικά σε επαφή είναι αποσπασματικός, μη συναφής, και ασήμαντος. Δώσε στα παιδιά όσες ασκήσεις μπορείς που να μην έχουν καμία σχέση με ανάγνωση και γραφή, αλλά που να τα απασχολούν με το να βάζουν κύκλους γύρω από κουνελάκια που έχουν το κεφαλάκι στραμμένο αλλού, ή ενώνοντας διακεκομμένες γραμμές για να δείξουν το δρόμο που παίρνει ένα ποντικάκι καθώς τρέχει στη φωλιά του (βεβαιώσου ότι η φωλιά είναι στα δεξιά και το ποντικάκι είναι στα αριστερά της σελίδας). Εξασφάλισε ότι σ' αυτούς τους νεαρούς μαθητές/τριες σπανίως επιδεικνύονται μεστοί, συναφείς ή λειτουργικοί τρόποι χρήσης της γραπτής μορφής της γλώσσας. Αυτά που τελικά τους δείχνεις θα πρέπει να είναι τέτοιου είδους ώστε, πολύ σύντομα, τα παιδιά να αντιληφθούν ότι οι όποιες δραστηριότητες αλφαβητισμού δεν πρόκειται να διευρύνουν τους ορίζοντές τους, και ότι γραφή και ανάγνωση είναι δουλειές χωρίς ουσία που καλά θα κάνεις να μην ασχολείσαι μαζί τους.
Δείξε τους με συνεπή και κατάλληλη συμπεριφορά ότι γραφή κι ανάγνωση είναι πολύ δύσκολες δουλειές που δε περιμένεις να τις βρουν εύκολες ή να τις καταφέρουν με μιας. Να αναφέρεσαι πάντα στις αποσπασματικές, επαναλαμβανόμενες ασκήσεις που τους δίνεις σαν 'εργασία', και βεβαιώσου πως δεν νοιώθουν ότι τις κάνουν και πολύ πετυχημένα. Δώσε στα παιδιά να καταλάβουν εξ αρχής ότι ασφαλώς δεν περιμένεις πως θα τα καταφέρουν να γίνουν δεξιοτέχνες σ' αυτούς τους τομείς. Αποθάρρυνε την ιδέα που πιθανόν να έχουν ότι θα έπρεπε να εξερευνούν πράγματα πέρα απ΄αυτά που εσύ έχεις επιλέξει να 'κάνουν'. κάνε τους να κατανοήσουν ότι ο αλφαβητισμός είναι μια τόσο μπερδεμένη υπόθεση που δε γίνεται να επιτραπεί σε νέους μαθητές να αποφασίζουν για το τι είναι καλύτερο να μαθαίνουν στη συνέχεια.
Να απαιτείς απόλυτη τελειότητα από την αρχή. πάταξε ανηλεώς κάθε τάση για το 'περίπου σωστό'. Εξοικονομείται χρόνος όταν η πράξη του αλφαβητισμού υποδιαιρείται σε προσεκτικά σχεδιασμένες αλληλουχίες αυξανόμενης δυσκολίας οι οποίες αφομοιώνονται μέσω επανάληψης και ενίσχυσης. Δώσε το ξεκάθαρο μήνυμα ότι δεν τα πάνε καλά, ενισχύοντας έτσι την αντίληψη ότι το να μάθεις ανάγνωση και γραφή είναι απίστευτα πολύπλοκο, και πιθανόν να είναι προτιμότερο να αποφεύγεται ει δυνατόν.

Πρόγραμμα Δημοτικού

Ξεκινώντας μ' αυτόν τον τρόπο, το δίδυμο εξάρτηση-απαλφαβητισμός μπορεί να αναπτυχθεί περαιτέρω μέσα στα χρόνια του δημοτικού σχολείου με την απόλυτη εξάρτηση των μαθητών/τριών από τις αποφάσεις και κατευθύνσεις του δασκάλου. Κάθε γραπτό των παιδιών πρέπει να ελέγχεται ανά λίγες προτάσεις ή σειρές, και να το διορθώνεις ο ίδιος προτού να τους αφήσεις να συνεχίσουν. Καθήλωσέ τους σε ένα σχέδιο ανάγνωσης που περιέχει προσεκτικά επεξεργασμένα υποσύνολα αλληλουχιών μικροδεξιοτήτων οι οποίες πρέπει να τελειοποιηθούν πριν από οποιαδήποτε απόπειρα ανάγνωσης ενός μεγαλύτερου τμήματος κειμένου ή γλωσσικής έκφρασης -- κατά προτίμηση, κείμενο εγκεκριμένο από το δάσκαλο και το οποίο να περιέχει σειριακές επαναληπτικές δραστηριότητες οι οποίες έχουν επιλεγεί ως πλέον ενδεδειγμένες για όλα τα παιδιά από ειδικούς που σπάνια έχουν πατήσει το πόδι τους μέσα στο σχολείο.
Συνέχισε το ανήλεο κυνηγητό για τον εντοπισμό λαθών κάθε είδους. Βεβαιώσου ότι κάθε λάθος στιγματίζεται και ότι οι μαθητές/τριες το εξαλείφουν από το ρεπερτόριό τους επαναλαμβάνοντας τη σωστή μορφή πολλές φορές -- κράτα τους ακόμα και στη διάρκεια του μεσημεριανού για να τελειώσουν τις επαναλήψεις τους. Φρόντισε ιδιαίτερα ώστε ο έλεγχος της διαδικασίας της ανάγνωσης και γραφής να μην πέφτει στα ανώριμα χέρια τους αλλά να ανήκει αποκλειστικά στους συγγραφείς του προγράμματος (τον εκδότη του βιβλίου ή τον υπεύθυνο σχεδιαστή της σειράς). Αυτοί ξέρουν ποιες είναι οι ανάγκες όλων των μαθητών και τι είναι το καλύτερο γι' αυτούς. Το νου σου σε κάθε μορφής παρέκκλιση συμπεριφοράς (μεταστροφές, ακατάστατο γράψιμο, αδυναμία ενασχόλησης με το ανούσιο και τετριμμένο υλικό), διότι μπορεί να είναι σύμπτωμα μιας από εκείνες τις εσώτερες καταστάσεις στις οποίες οι σύμβουλοι και οι ειδικοί παιδαγωγοί δίνουν βαρύγδουπα ονόματα -- ίσως το παιδί μπορεί να προσχωρήσει στις δυνάμεις των 'ειδικών αναγκών'.

Πρόγραμμα δευτεροβάθμιας

Όταν οι μαθητές/τριες φθάσουν στη δεύτερη βαθμίδα, η διαδικασία συντήρησης της εξάρτησης-απαλφαβητισμού, που τόσο προσεκτικά ξεκίνησε στο νηπιαγωγείο και αναπτύχθηκε παραπέρα στο δημοτικό, είναι εύκολη υπόθεση εάν ληφθούν υπ' όψη τα παρακάτω. Βεβαιώσου ότι οι μαθητές/τριες απέχουν από εφαρμογές που περιγράφουν το πώς μπορούν οι δραστηριότητες γραφής και ανάγνωσης να χρησιμοποιηθούν σαν εργαλεία μάθησης και επίλυσης προβλημάτων. Φρόντισε ιδιαίτερα να καταστρέψεις κάθε ψήγμα αγάπης για τη λογοτεχνία με το να αναθέτεις βιβλία για αναγκαστικό διάβασμα. Κατόπιν ανέλυε αυτά τα βιβλία ως προς τη πλοκή, το χαρακτήρα, το θέμα και γενικά επέμενε στην ανατομή τους μέχρις αηδίας.
Βεβαιώσου ότι χρησιμοποιούνται βιβλία που είναι γεμάτα από δυσνόητες και ιδιωματικές έννοιες, και πληροφόρησε τα παιδιά πως πρέπει να μελετήσουν και να μάθουν από αυτά, αλλά ποτέ μη τους δείξεις το πώς να μελετούν μέσω της ανάγνωσης, ή το πώς να κρατούν σημειώσεις και να κάνουν περιλήψεις. Το πιο σημαντικό πράγμα για τη συντήρηση της εξάρτησης-απαλφαβητισμού στο δευτεροβάθμιο σχολείο είναι η εφαρμογή ενός συστήματος αξιολόγησης βασισμένου στη μία και μοναδική προσπάθεια κάτω από πίεση και στα τεστ πολλαπλών επιλογών.
Μετά από δώδεκα χρόνια κάτω από αυτές τις συνθήκες η εξάρτηση-απαλφαβητισμός είναι σχεδόν εγγυημένη. Το μόνο που ίσως μπορούσε να προκαλέσει αποτυχία θα ήταν κάποιος/α θεωρητικός που θεωρεί ότι η μάθηση σημαίνει διαφορετικά πράγματα, και του οποίου οι ισχυρισμοί περί "ενιαίας γλώσσας', 'φυσικής μάθησης', 'απελευθέρωσης της μάθησης', 'αντι-συμπεριφορισμού' μπορεί να εισακουσθούν. Πρέπει να είμαστε πάντα εν εγρηγόρσει.

Ref: Cambourne, B. (1987). A sure-fire, never-fail K-12 recipe for producing dependent aliterate learners. In Independent learners: a celebration of effective teaching in Australia. Sydney: Methuen.

Πνευματικά Δικαιώματα (c) Γιάννης Καραλιώτας - 2000