10. Κοινοί τόποι σε 10 λατινοαμερικάνικα σήριαλ, Διαβάζω  τ. 310, σελ. 18-22.

 

  Aπό όλα τα σημερινά «α­φηγηματικά κείμενα», τα σήριαλ είναι αναμφισβή­τητα τα εκτενέστερα και με τη μεγαλύτερη ακροα­ματικότητα, με εξαίρεση ίσως κάποια κινηματογραφικά έργα βορειοαμερικανικής προ­έλευσης, κατά κανόνα υποψή­φια για όσκαρ. Αφού, λοιπόν, ανταποκρίνονται στις «αφηγη­ματικές προσδοκίες» (αλλιώς: γούστα) ενός τόσο ευρέως κοινού, το οποίο από στατιστι­κή άποψη αποτελεί ένα σημα­ντικό δείγμα, μπορούμε να κά­νουμε υποθέσεις για ολόκλη­ρο το σώμα του πληθυσμού, για τις αξίες και τις φιλοδοξίες του.

Σαν εξάσκηση στα ισπανικά και τα πορτογαλικά, άρχισα να παρακολουθώ από πέρυσι την άνοιξη λατινοαμερικάνικα σή­ριαλ. (Σε όλες τις χώρες νότια των ΗΠΑ μιλιούνται τα ισπανι­κά, με εξαίρεση τη Βραζιλία όπου μιλιούνται πορτογαλικά). Ξεκίνησα με ένα μεξικάνικο και ένα αργεντινέζικο σήριαλ, για να ακολουθήσει στη συνέχεια ένα βραζιλιάνικο. Από τότε πλήθυναν σημαντικά τα λατινοαμερικάνικα σήριαλ που προβάλλονται στα τηλεοπτικά κανάλια. Τη στιγμή που γράφω αυτές τις γραμμές (15 Γενάρη 1993) προβάλλονται έξι λατι­νοαμερικάνικα σήριαλ, το ένα μεταγλωττισμένο. (Τη στιγμή που κοιτάζω το σκαναρισμένο κείμενο για διόρθωση, 31-10-2006, όλα τα λατινοαμερικάνικα σήριαλ είναι μεταγλωττισμένα στα ελληνικά, τέτοια τηλεθέαση έχουν). Αξίζει να σημειωθεί ότι από τα υπόλοιπα σή­ριαλ που προβάλλονται κάποια είναι ελληνικά, μικρής διάρκειας, και κάποια αγγλόφωνα, και μάλιστα, βορειοαμερικανικά. Σήριαλ σε άλλες γλώσσες απουσιάζουν. Σε όλο αυτό το διάστημα αντιλήφθηκα μόνο ένα μίνι σήριαλ στα ιταλικά και δυο γερμανικά. Όταν επιχείρη­σα να δω τα γερμανικά, πάλι για εξάσκηση της γλώσσας (αφού και οι γερμανικές ται­νίες είναι ανύπαρκτες, με εξαί­ρεση τα έργα του Φασμπίντερ που προβάλλονται κατά και­ρούς), διαπίστωσα με απογοή­τευση ότι ήσαν μεταγλωττι­σμένες στα αγγλικά.

Πώς μπορεί να ερμηνευθεί αυτή η εισβολή των λατινοαμε­ρικάνικων σήριαλ, που παρουσιάζονται σαν σοβαρός ανταγωνιστής στα αγγλόφω­να; Συμπτωματικοί λόγοι και το χαμηλό κόστος μπορούν να θεωρηθούν σαν αιτίες, όμως όχι οι μόνες. Υπάρχει νομίζω ένας πιο σημαντικός λόγος. Τα σήριαλ αυτά αντανακλούν κοινωνικές καταστάσεις που είναι σε μεγάλο βαθμό όμοιες με τις ελληνικές. Και η Ελλάδα και οι χώρες της Λατινικής Αμερικής είναι αναπτυσσόμενες χώρες, με υπέρογκο εξωτερικό χρέος, και οι κάτοικοι τους είναι με το ένα μάτι στυλωμένο στο όνειρο μιας αστικής επιτυχίας και αποκατάστασης, και με το άλλο στο αγροτικό, επαρχιώτικο παρελθόν τους. Αν τα αμερικάνικα σήριαλ γίνονται δεκτά λόγω μιας ιμπεριαλιστικής πολιτιστικής εισβολής, επιβάλλοντας τα δικά τους πρότυπα και τις δικές τους αξίες, τα λατινοαμερικάνικα γίνονται δεκτά γιατί στους ήρωες τους το ελληνικό κοινό αναγνωρίζει μεγάλο βαθμό τον εαυτό του.

Μέσα στο χρονικό διάστημα που ανέφερα είδα συνολικά πέντε σήριαλ, και   παρακολουθώ αυτή τη στιγμή πέντε. Τα σήριαλ που είδα είναι τα εξής: Ρόζα, (Rosa) μεξικάνικο, 160 ημίωρων επεισοδίων. Top model, βραζιλιάνικο, (σελ. 18) που ξεκίνησε με ωριαία επεισόδια και συνεχίστηκε με ημίωρα, συνολικής διάρκειας περίπου 50 ωρών. Επαναστά­της (άτυχη   μετάφραση  του Rebelde,, η Ατίθαση) αργεντινέζικο, 138 ωριαίων επεισο­δίων (στην πραγματικότητα ο χρόνος σε όλα τα σήριαλ είναι μικρότερος από τον αναγρα­φόμενο για να χωρέσουν οι διαφημίσεις) που κατ' απαίτη­ση των τηλεθεατών άρχισε να προβάλλεται  σε  επανάληψη. Άσπονδοι φίλοι (ti,ti,ti, εσύ, εσύ, εσύ) βραζιλιάνικο, 160 ημίωρων επεισοδίων,  Τερέζα (Teresa) μεξικάνικο, 160 ημίω­ρων επεισοδίων. Τώρα βλέπω τη Σολεδάδ (Soledad) μεξικάνι­κο, 160 ημίωρων επεισοδίων (το 160 είναι φαίνεται ο μαγι­κός αριθμός για τους παραγωγούς αυτών των σήριαλ), που βρίσκεται κάπου μετά τη μέση, με επανάληψη των εβδομαδι­αίων επεισοδίων την Κυριακή. Κριστάλ (Cristal) από τη Βενε­ζουέλα, 250  επεισοδίων των τριών τετάρτων, που βρίσκεται πριν τη μέση. Μάνα και κόρη (Vale tudo, Όλα αξίζουν) βραζι­λιάνικο, αγνώστου αριθμού επεισοδίων, που μεταδίδεται καθημερινά εδώ και τρεις μή­νες περίπου, Ο δρόμος της δό­ξας (Senda de gloria) μεξικάνι­κο, το πιο αξιόλογο απ’ όλα, που αναφέρεται στην ιστορία της μεξικάνικης επανάστασης και προβάλλεται εδώ και τρεις περίπου μήνες για το περιορι­σμένο κοινό του, κάθε πρωί 6-7 από το 171693 Mega channel. Νησί του   έρωτα (Riacho doce, Γλυκό  ρυάκι) βραζιλιάνικο, αγνώστου αριθμού  ημίωρων επεισοδίων,   που άρχισε να προβάλλεται πριν δυο βδομά­δες από το Mega channel, 13.00-13.30', ώρα μεγάλης ακροαμα­τικότητας, σαν εξωτική περι­πέτεια που είναι. Όλα αυτά τα σήριαλ, με εξαίρεση τα δύο παραπάνω και το Top model που προβλήθηκαν από το Mega channel, προβλήθηκαν ή προβάλλονται από την ΕΡΤ.

Οι παρατηρήσεις που έκανα για τα σήριαλ αυτά είναι οι πα­ρακάτω. Και πρώτον, όσον αφορά την κατασκευή τους:

1. Υπάρχει μια εμφανής τά­ση μείωσης του κόστους πα­ραγωγής. Είναι άλλωστε φυσι­κό ένα σήριαλ να έχει υποπολλαπλάσια έξοδα από ό,τι μια κινηματογραφική ταινία για ίδιο χρόνο προβολής, αλλιώς το κόστος θα ήταν δυσβάστα­χτο. Έτσι τα εσωτερικά γυρί­σματα υπερτερούν των εξωτε­ρικών και η συνεχής παρουσία των ηθοποιών και τους λόγου τους έχει στόχο να αποσπάσει την προσοχή από τα φτωχά ή επαναλαμβανόμενα ντεκόρ. Όσο για την ηχοληψία, γίνεται τις περισσότερες φορές την ίδια στιγμή με τη λήψη της ει­κόνας, για μείωση του κό­στους από την εγγραφή στο στούντιο, και αυτό φαίνεται πολύ καθαρά στα εξωτερικά γυρίσματα, που συχνά οι θό­ρυβοι σκεπάζουν σημαντικά το λόγο των ηθοποιών.

2. Μια βασική συνταγή του σήριαλ είναι η πρόκληση σα­σπένς, ώστε να θελήσει ο θεα­τής να δει το επόμενο επεισό­διο, και φυσικά τις παρεμβαλ­λόμενες διαφημίσεις. Πολλές φορές όμως αυτό γίνεται σε βαθμό κατάχρησης (Ρόζα) κα­θώς σε στιγμές κορύφωσης μιας σκηνής μεταβαίνουμε σε μιαν άλλη, για να κοπεί και αυτή στην πιο κρίσιμη στιγμή και να πάμε σε μια τρίτη ή στην προηγούμενη, κ.ο.κ.

Αυτά ως προς τα γυρίσματα και τα μοντάζ. Ως προς τη μυθοπλασία τώρα.

1. Το βασικό θέμα, όπως σε όλες τις μυθιστορίες, είναι ο έρωτας. Ερωτευμένοι νέοι χω­ρίζουν για να ενωθούν ξανά. Στα προαστικά έργα ο χωρι­σμός ήταν αποτέλεσμα εξωτε­ρικών συνθηκών, είτε κατέλη­γε στο happy end της επανέ­νωσης (Ερωτόκριτος) είτε όχι (sel. 19) (Ερωφίλη). Οι ερωτευμένοι νέoι είναι χωρισμένοι χωρίς να παύ­ουν ούτε στιγμή να αγαπιού­νται. Στα αστικά έργα ο χωρι­σμός είναι αποτέλεσμα κατά βάση εσωτερικών διεργασιών, δυσκολιών αλληλοκατανόησης και επικοινωνίας. Η αφηγημα­τική λογοτεχνία εκδραματίζει άλλωστε, είτε σε συμβολικό εί­τε σε ρεαλιστικό επίπεδο, αυτό που συμβαίνει στην πραγματική ζωή. Παλιά οι ερωτευμένοι κατέληγαν στο χωρισμό κυρίως από επεμβά­σεις των γονιών, που έβλεπαν το γάμο περισσότερο σαν επι­χείρηση παρά σαν την ευτυχή κατάληξη ενός αισθήματος. Σήμερα οι ερωτευμένοι οδη­γούνται στο χωρισμό από δι­κές τους ασυνεννοησίες, πολλές φορές παρά τις φιλότιμες προσπάθειες των γονιών.

Στα λατινοαμερικάνικα σή­ριαλ, οι ερωτευμένοι χωρίζουν από μια σύνθεση των παραπά­νω αιτιών. Υπάρχουν πρόσωπα που υπονομεύουν την ευτυχία των ερωτευμένων, συνήθως ξεροκέφαλοι γονείς ή συγγε­νείς, ή/και αντίζηλοι, που όμως βρίσκουν πρόσφορο έδαφος στον ψυχισμό των ηρώων, που οδηγούνται έτσι στο χωρισμό. Ενώ νιώθουν βαθύ έρωτα ο ένας για τον άλλο, βρίσκονται σε συνεχείς εντάσεις και πα­ρεξηγήσεις, για τις οποίες σε μεγάλο βαθμό ευθύνονται και τα πρόσωπα που αναφέραμε, με αποτέλεσμα να κάνουν ασυντόνιστα βήματα, ένα βή­μα μπρος ένα πίσω, και να μη μπορούν να σμίξουν παρά μό­νο στο τέλος του σήριαλ.

2. Το θέμα της Σταχτοπού­τας είναι συχνότατο. Η φτωχιά κοπέλα είναι ερωτευμένη με τον πλούσιο νέο (Ρόζα, Σολεδάδ, Κριστάλ). Στην Κριστάλ μάλιστα, δίπλα στη Σταχτο­πούτα υπάρχει και ένας Σταχτοπούτος.

3. Όμως  στην  εποχή  της χειραφέτησης της γυναίκας, ο πλούσιος σύζυγος δεν αρκεί, αφού, στη σημερινή κοινωνική πραγματικότητα, αυτό σημαί­νει υποτέλεια και εξάρτηση. Έτσι οι σταχτοπούτες αποδεικνύεται στο τέλος ότι έχουν πλούσιους γονείς,  από τους οποίους για κάποιους λόγους χωρίστηκαν, όταν ήσαν ακόμη πολύ μικρές (Ρόζα, Σολεδάδ, Κριστάλ).

4. Έτσι έχουμε και την αναγνώριση», ένα από τα στοιχεία της αρχαίας τραγωδία κατά τον Αριστοτέλη, που μεταπήδησε ατόφιο στις μυθιστορίες. Παιδιά βρίσκονται στο τέλος από τους γονείς τους ή αντίστροφα, μετά πολλές αναζητήσεις: κορίτσια από τη μητέρα τους (Ρόζα, Σολεδάδ) ή και από τους δυο γονείς τους (Κριστάλ), την πλούσια γιαγιά τους (Τερέζα), αγόρια βρίσκουν τον πατέρα τους (Top model) ή τη μητέρα το (Άσπονδοι φίλοι), η  κόρη τη μητέρα της (Δρόμος της δόξας).

5. Το θέμα του διαζυγίου είναι επίσης παρόν στα περισσότερα σήριαλ (Rebelde, Ρόζα, Τερέζα, Σολεδάδ, Κριστάλ, Μάνα και κόρη).

6. Υπάρχουν επίσης δυο βιασμοί (Rebelde, Σολεδάδ) και παρουσιάζονται οι τραυματικές εμπειρίες μάνας και κόρης από το συμβάν.

7. Είναι αξιοπερίεργο ότι ανύπαντρες ή χωρισμένες (σελ. 20) εγκυμονούσες γυναίκες (μαζί με τις δυο βιασθείσες που αναφέραμε πιο πριν) αποφασί­ζουν να κρατήσουν τα παιδιά τους, χωρίς όχι απλά να εκβιά­σουν, αλλά ούτε καν να ενημε­ρώσουν το φίλο τους με τον οποίο χώρισαν, σε μια στάση υπερήφανης ανεξαρτησίας (Rebelde, Ρόζα, Τερέζα, Κριστάλ, Top model).

Παιδιά ή/και έφηβοι έχουν συχνά έντονη παρουσία στα περισσότερα απ' αυτά τα σή­ριαλ (Τερέζα, Σολεδάδ, Rebelde,, Ρόζα, Top model, Μάνα και κόρη), πράγμα πολύ φυσικό για τριτοκοσμικές χώ­ρες με μεγάλη γεννητικότητα και αυξημένο ποσοστό νεανι­κού πληθυσμού. Η «παιδολατρεία» αυτή, που έχει αναχθεί σε αξία, έχει να κάνει με τον καθολικισμό των χωρών αυτών (έντονος στην Κριστάλ και στο Δρόμο της δόξας), και εκφρά­ζεται αφενός με μια απερίφρα­στη καταδίκη της έκτρωσης, ακόμη κι αν πρόκειται για ανύ­παντρη ή βιασθείσα μητέρα (Rebelde), και αφετέρου με τη λαχτάρα με την οποία περιμέ­νουν οι ανύπαντρες ή χωρι­σμένες μητέρες το παιδί που θα γεννήσουν (Rebelde, Κρι­στάλ).

  8. Τα ατυχήματα είναι συχνό συμβάν σε όλα τα πα­ραπάνω σήριαλ, από τα οποία έχουμε θανάτους ή τραυματι­σμούς, που συνήθως χρησιμο­ποιούνται για να φέρουν πιο κοντά τους ήρωες μεταξύ τους (Σολεδάδ, Ρόζα, Rebelde, Κριστάλ). Σε τέσσερα σήριαλ κάνει την εμφάνιση της η αναπηρική πολυ­θρόνα (Rebelde, Σολεδάδ, Τε­ρέζα, Κριστάλ).

9. Και στα τρία βραζιλιάνικα σήριαλ έχουμε ήρωες που υποφέρουν από κρίσεις άσθματος όταν αναστατωθούν ψυχικά.

10. Οι παραδόσεις της μα­γείας, που έχουν αφήσει τη σφραγίδα τους στην πεζογρα­φία των χωρών αυτών (του Μάρκες, μάλιστα, αποκλήθη­κε, πολύ ενδεικτικά, μαγικός ρεαλισμός), κάνουν και εδώ την εμφάνιση τους. Χαρακτη­ριστική είναι η περίπτωση της υπηρέτριας που προλέγει το μέλλον με τα χαρτιά (Τερέζα), της κοπέλας που χρησιμοποιεί βότανα και μαγικές τελε­τουργίες για να κερδίσει τον άντρα που αγαπά (Κριστάλ) και της μάγισσας του χωριού που βλέπει ανταγωνιστικά τον ιερέα (Νησί του Έρωτα).

11. Το θέμα της φτώχιας και της ανεργίας θίγεται επί­σης αρκετά συχνά. Βλέπουμε ανθρώπους να υποφέρουν, (σελ. 21) ανθρώπους να ψάχνουν με μι­κρότερη ή μεγαλύτερη επι­τυχία για δουλειά. (Μάνα και κόρη, Ρόζα, Τερέζα, Σολεδάδ, Κριστάλ, Άσπονδοι φίλοι).

12. Οι χώρες της λατινικής Αμερικής, χώρες τριτοκοσμι­κές, με μεγάλες κοινωνικές αντιθέσεις πλούτου και φτώ­χιας, διακρίνονται από μια αμ­φιθυμική στάση των κατοίκων τους απέναντι στον κόσμο της φτώχιας από τον οποίο προέρ­χονται, και στον κόσμο του πλούτου τον οποίο φιλοδοξούν να αλώσουν, πράγμα που αντανακλάται και στα παραπά­νω σήριαλ. Έτσι, από τη Rosa salvage, την άγρια Ρόζα, τη λαϊκή, αυθόρμητη κοπέλα που νιώθει άνετη και υπερήφανη για το στυλ της και τον κόσμο της, κόσμο φτώχιας και μιζέ­ριας, πηγαίνουμε στην Τερέζα, επίσης Μεξικάνα, που απαρ­νιέται τον κόσμο της, τον ερω­τά της (αρχικά), τους γονείς της, όχι χωρίς τύψεις, για να σχετισθεί με άτομα μιας ανώτερης τάξης προκειμένου να ανέλθει κοινωνικά. Δίπλα στην Τερέζα βαδίζει και η Φάτιμα (Μάνα και κόρη) που επίσης όχι μόνο απαρνιέται τον πατέ­ρα και τη μητέρα της, αλλά θα κλέψει κιόλας τη μητέρα της προκειμένου να κάνει την τύχη της στο Ρίο, ενώ στη συνέχεια θα καταφύγει σε κάθε αθέμιτο μέσο για να κατακτήσει τον πλούσιο γαμπρό.

13. Είναι πάντως χαρακτη­ριστικό ότι η κοινωνική άνοδος και η επαγγελματική επιτυχία επιδιώκεται με τον εύκολο δρόμο, με εξαίρεση την Τερέ­ζα, η οποία φιλοδοξεί να αξιο­ποιήσει τις πανεπιστημιακές της σπουδές. Και ο πιο εύκο­λος δρόμος, εκτός από το γά­μο (Rebelde, Τερέζα, Top model, Κριστάλ, Μάνα και κό­ρη) είναι αυτός των μοντέλων, των επιδείξεων και της μόδας (Rebelde, Top model, Κριστάλ, Μάνα και κόρη, Άσπονδοι φί­λοι). Λατινοαμερικάνικο dream  και κακέκτυπη και καθυστερημένη (με τη διπλή σημασία της λέξης) εκδοχή του american dream.

  Μια σύγκριση με αμερικανικά σήριαλ θα ήταν πολύ ενδιαφέρουσα. Όμως, χωρίς το κίνητρο της γλώσσας, δεν θα καθόμουν ποτέ να δω τόσα πολύωρα σήριαλ. Αν κάποιοι παρακολουθούν αγγλικά σήριαλ για τη γλώσσα, θα μπορούσα να αξιοποιήσουν τις δικές μου παρατηρήσεις για να κάνουν μια σύγκριση.

θα μπορούσε να γίνει επίσης μια σύγκριση με ελληνικά σήριαλ. Φοβάμαι όμως ότι κανένα άτομο ικανό για τέτοιο είδους συγκρίσεις δεν θα έβρισκε σκόπιμο να αφιερώσει τόσες ώρες παρακολούθησης γι' αυτό το σκοπό. Ήδη εγώ, απλά και μόνο για να βελτιώσω τα ισπανικά και τα πορτογαλικά μου, φοβάμαι ότι πληρώνω ένα ακριβό αντίτιμο. (σελ. 22). Τέλος

 

Συμπληρώνω σήμερα που διορθώνω το σκαναρισμένο κείμενο 31-10-2006:

Τα σήριαλ τα χρησιμοποίησα για εξάσκηση και σε άλλες γλώσσες. Πριν χρόνια, δεκαετία του ογδόντα, είδα ένα έξοχο ρώσικο σήριαλ, πραγματική ιστορία, που αναφερόταν στον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, με τίτλο Δέκα επτά στιγμές της άνοιξης. Πριν ένα χρόνο επιχείρησα να δω ένα άλλο ρωσικό, τσιγγάνικο, με τίτλο Καρμελίτα. Είδα μερικά επεισόδια, τα περισσότερα με περιμένουν, γραμμένα σε κασέτες να τα δω, αν ποτέ βρω χρόνο. Οι καλοί και οι κακοί, μια απαγωγή, μια απάτη, και φυσικά ο έρωτας, είναι ό, τι θυμάμαι από το σήριαλ αυτό. Από τα ελληνικά οι «Δυο ξένοι» είχαν έξυπνες ατάκες, ενώ το «Παρά πέντε», που βλέπω παρέα με το γιο μου, είναι σπαρταριστό στις υπερβολές του και σε έξυπνα γκανγκ. Είναι τα μόνα ελληνικά σήριαλ που έχω αντέξει να δω. Όμως εδώ και τέσσερα χρόνια άρχισα να βλέπω κινέζικα σήριαλ. Μάλιστα για το σκοπό αυτό αγόρασα και dvd recorder. Παγώνω την εικόνα σε ενδιαφέροντα κομμάτια και διαβάζω τους (κινέζικους) υπότιτλους, χωρίς να τρεμοπαίζει η εικόνα όπως στο βίντεο. Είδα μερικά σήριαλ, κράτησα μάλιστα και δείγματα, με τη φιλοδοξία να κάνω μια πιο εμπεριστατωμένη μελέτη. Τώρα βλέπω ότι αυτό δεν θα γίνει ποτέ, και γι αυτό λέω να γράψω ό, τι θυμάμαι απ’ αυτά. Από τα έξι επτά που έχω δει, δεν θυμάμαι ακριβώς, μου έκανε εντύπωση το θέμα της αναγνώρισης σε δυο τρία απ’ αυτά, που το βρήκα και στα λατινοαμερικάνικα. Σε ένα πρωταγωνιστούσε ένα κοριτσάκι, και ο έρωτας του κεντρικού ήρωα έμεινε χωρίς ανταπόκριση. Σε ένα άλλο ο ήρωας τα φτιάχνει με άλλη κοπέλα, αλλά μένει κοντά στην πρώτη καθώς είναι άρρωστη με καρκίνο, μέχρι που να πεθάνει. Και όλα αυτά με ένα σωρό ίντριγκες, από τους γονείς και άλλους. Τα τελευταία δυο χρόνια βλέπω σήριαλ με στολές, στρατιωτικούς και αστυνομικούς. Ένα αναφερόταν στην πραγματική ιστορία μιας αστυνομικίνας. Βέβαια τα δυο σήριαλ που μου άρεσαν περισσότερο ήταν αυτά για τον Μάο. Και μου έκανε εντύπωση η καταπληκτική ομοιότητα των πρωταγωνιστών με τα πραγματικά πρόσωπα, του Μάο, του Zhou Enlai και του Τσανγκ Γκάι Σεκ. Να προσθέσω ακόμη ότι κάποια σήριαλ είχαν να κάνουν με αγροτικά περιβάλλοντα, ενώ κάποια άλλα με αστικά. Η καταπληκτική ανάπτυξη της Κίνας τα τελευταία χρόνια φαίνεται ανάγλυφα σε αυτά τα σήριαλ.