Δήμος Φιλίππων


Τα βιτρώ του Βαπτιστηρίου της Αγίας Λυδίας

Άγιος Λουκάς & Άγιος Ματθαίος Άγιος Νικόλαος & Άγιος Σίλλας Τα έγχρωμα υαλοστάσια με την τεχνική του vitrail στη χρήση της χριστιανικής ναοδομίας της Ανατολής παρέμεινε θέμα ανοικτό, καθώς τα πιο πρώϊμα δείγματα αυτής της τεχνικής προέρχονταν από το Βυζάντιο μετά το 12ο αιώνα.
Για το λόγο αυτό ακριβώς, όταν στην προσπάθεια του εξωραϊσμού του νέου ναού-βαπτιστηρίου της Αγίας Λυδίας της Φιλιππησίας κοντά στα παλαιοχριστιανικά μνημεία των Φιλίππων, που προβάλλει ως σύγχρονο χριστιανικό μνημείο με πολλά στοιχεία πρωτοχριστιανικά, η σκέψη να τοποθετηθούν βιτρώ δημιούργησε κατ'αρχήν δισταγμούς, που όμως ξεπεράστηκαν μετά από συζητήσεις και αξιολογήσεις μαρτυριών και ιστορικών στοιχείων και δεδομένων. Η ευλαβής διάθεση ορισμένων Καβαλιωτών καρποφόρησε. Θέλησαν τα υαλοστάσια των παραθύρων του Ναού, να αντικατασταθούν με βιτράϊγ, που ν'απεικονίζουν ιερά πρόσωπα δεμένα με τον τόπο. Η φήμη και η ευσέβεια της καλλιτέχνιδος κ. Μερόπης Πρέκα, στην οποία οι δωρητές ανέθεσαν να τεχνουργήσει με γυαλί και μολύβι τις μορφές της Αγίας Λυδίας και του Απ. Παύλου για τα παράθυρα της κόγχης του ιερού Βήματος, περιόρισε κατ' αρχήν τους δισταγμούς και τις επιφυλάξεις, που είχαν σχέση με την αντίληψη ότι η τεχνική του βιτρώ είναι Δυτική. Τα έργα της κ. Πρέκα, καμωμένα με πίστη και τέχνη δείχνουν ότι και η τεχνική των βιτρώ μπορεί θαυμάσια να υπηρετήσει τους σκοπούς της Ορθόδοξης λατρείας, το ίδιο όπως και η Βυζαντινή εικονογραφία. Αυτήν άλλωστε σέβονται και υπηρετούν.
Τις οποιεσδήποτε όμως θεωρητικές επιφυλάξεις διαλύει η ανακοίνωση της Αρχαιολόγου Ευτυχίας Κουρκουτίδου-Νικολαϊδου "Παλαιοχριστιανικά Υαλοστάσια με την τεχνική του vitrail", που έγινε στο Γ' Συμπόσιο Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Αρχαιολογίας και Τέχνης (29-30 Απριλίου - 1 Μαϊου 1983). Περίληψή της δημοσιεύθηκε σε ειδικό τόμο της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας και αυτή παραθέτουμε παρακάτω, με τη σημείωση ότι η Βασιλική του Μουσείου Φιλίππων είναι η πλησιέστερη προς το Βαπτιστήριο της Αγίας Λυδίας.
Γράφει η διακεκριμένη αρχαιολόγος για τα παλαιοχριστιανικά υαλοστάσια των Φιλίππων με την τεχνική του vitrail: "Έξω από την ανατολική πλευρά της Βασιλικής του Μουσείου των Φιλίππων, όπου είχαν συσσωρευθεί τα κρημνίσματα της αψίδας του ιερού Βήματος, βρέθηκαν σωροί με χρωματιστά τζάμια που πρέπει να προέρχονται από τα υαλοστάσια των παραθύρων του ιερού και του ανατολικού τοίχου του ναού. Ανάμεσα στα θραύσματα σώζονται πολλά ακέραια σε διάφορα σχήματα και μεγέθη. Τα χρώματα που επικρατούν είναι το πράσινο (Vert bouteille) και το λαδοπράσινο, το ανοιχτό κίτρινο με αποχρώσεις που φθάνουν ως το κεχριμπαρένιο, το μελί και το γαλάζιο. Επίσης ένα σημαντικό ποσοστό ήταν άχρωμα με τη θολή ωχρή όψη που έχει το χειροποίητο άχρωμο γυαλί. Τα συμπεράσματα στα οποία μας οδήγησε η μελέτη του υλικού αυτού αφορούν στην τεχνική της κατασκευής του γυαλιού και στη μορφή που είχαν τα υαλοστάσια στα οποία ανήκαν.
Άγιος Γεώργιος & Αγία Βαρβάρα Άγιος Βασίλειος & Άγιος Προκόπιος Μερικά από τα θραύσματα έχουν μια ορθή γωνία παχύτερη ή μια ακμή παχύτερη και λεπταίνουν προς την αντίθετη πλευρά. Αυτό το στοιχείο είναι ενδεικτικό της τεχνικής με την οποία κατασκευάζονταν, με τη μέθοδο δηλαδή του κυλίνδρου. Τα ποικίλα σχήματα και μεγέθη που παρουσιάζουν, μας δείχνουν ότι δεν προέρχονται από τα γνωστά ως τώρα παλαιοχριστιανικά υαλοστάσια όπου τα διακοσμητικά θέματα, γεωμετρικά ή φυτικά σχημάτιζε ο μαρμάρινος ή ξύλινος ή γύψινος σκελετός, τα κενά του οποίου έφραζαν τα τζάμια. Αντίθετα, φαίνεται ότι αποτελούσαν τμήματα μιας ενιαίας σύνθεσης της οποίας τα μοτίβα διαμορφωνόταν αποκλειστικά με την εναλλαγή των σχημάτων και των χρωμάτων των γυαλιών. Η διακοσμητική αίσθηση που θα έδινε ένα τέτοιο παράθυρο με τα αδιαφανή έγχρωμα γυαλιά πιστεύουμε ότι είναι συγγενική με την αισθητική αντίληψη της εντοίχιας ενθετικής διακόσμησης με κρο΄πυστες από πολύχρωμα μάρμαρα που την ίδια εποχή απλωνόταν στους τοίχους των πιο λαμπρών μνημείων του Βυζαντίου. Τα μικρά υάλινα τεμάχια θα πρέπει να συγκρατούνταν και να σχημάτιζαν την σύνθεση με λεπτά μεταλλικά ελάσματα, δηλαδή με την τεχνική των vitraux. Το πρόβλημα παρέμεινε ανοιχτό καθώς τα πιο πρώϊμα δείγματα τεχνικής vitrauxστο Βυζάντιο χρονολογούνται από τον 12ο αιώνα. Στους Φιλίππους μαζί με τα έγχρωμα γυαλιά από τα υαλοστάσια βρήκαμε μάζες από μολύβδινες ταινίες που βεβαιώνουν ότι η τεχνική αυτή ήταν ήδη γνωστή από τον 6ο αιώνα στην πόλη των Φιλίππων και σ'επέκταση στη Θεσσαλονίκη στη σφαίρα επιρροής της οποίας, από πλευρά τέχνης τουλάχιστον, ανήκαν οι Φίλιπποι".


Επιστροφή