The Dance of Tsakonia 284KB
Ο Τσακώνικος Χορός 284 KB στην αυθεντική του εκτέλεση από τον Ηλία Κόκκορη βιολί, Παναγιώτη Ζώργια σαντούρι και Σίμωνα Καρά λαγούτο.

...Ο τσακώνικος χορός σαν ενιαίο σύνολο, μελωδία, ρυθμός και χορός είναι, ίσως, το μοναδικό αρχαίο ελληνικό δείγμα μουσικής που έφθασε στις μέρες μας. Και έφθασε γιατί είναι ιερός χορός, λατρευτικός χορός. Είναι γνωστό ότι οι λατρευτικές συνήθειες είναι οι μόνες που αντέχουν στο πέρασμα του χρόνου. Στην Ελλάδα επιζούν παρά την επίθεση που δέχτηκαν από την καινούρια πίστη αρκετές λατρευτικές συνήθειες. Όσες η νέα πίστη δεν μπόρεσε να εξαφανίσει είτε τις ενσωμάτωσε στην δική της λατρεία είτε σιωπηρά τις ανέχεται...

Ας ξεκινήσουμε με τις τρέχουσες απόψεις για την προέλευση του χορού που ταυτόχρονα δίνουν απάντηση στο ερώτημα τι παριστά. Υπάρχουν τέσσερις κυρίως απόψεις.
Η πρώτη και παλαιότερη άποψη είναι ότι ο Τσακώνικος χορός είναι πυρρίχιος χορός. Η άποψη αυτή έχει υποστηριχθεί από εντόπιους ερευνητές και την αναφέρουμε για ιστορικούς λόγους. Κατά της άποψης αυτής είναι το αναμφισβήτητο γεγονός ότι μετρικά ο χορός είναι «παίων τέταρτος», δηλαδή πεντάσημος και όχι τρίσημος όπως είναι οι πυρρίχιοι. Επίσης αισθητικά δεν δίνει την εντύπωση πολεμικού χορού αλλά μεγαλοπρεπούς θεϊκού χορού. Δεν υπάρχει από τους υποστηρικτές της άποψης αυτής σχετική επιστημονική τεκμηρίωση...

3. Στοιχεία Μυθολογίας του Πύθιου Απόλλωνα

Η Δωρικότητα του χορού είχε επισημανθεί από παλιά από τον Σίμωνα Καρά, ο οποίος είναι βαθύς γνώστης και μελετητής της Ελληνικής μουσικής. Στον Σίμωνα Καρά χρωστάμε και την καλύτερη ηχογράφηση του τσακώνικου χορού πάνω στην οποία έχουμε στηρίξει όλη την παρούσα εργασία. Στο εξώφυλλο του δίσκου διαβάζουμε «Εις την Τσακωνιά, εκτός από την ιδιαίτερη τοπική διάλεκτο - που ελπίζουμε να παρουσιάσωμε σε δεύτερο δίσκο πελοποννησιακών τραγουδιών - συναντάται ο πανάρχαιος «τσακώνικος» χορός που με τον απολλώνιο παιωνικό ρυθμό των 5 χρόνων, τά φιδίσια κυκλίσματα, στροφές διπλώματα και ξεδιπλώματα του χορευτικού "ομίλου και με τον κορυφαίο που φέρνει βόλτες κύκλο τον χορό και κάποτε χορεύει αντικρυστά προς τον δεύτερο χορευτή, θυμίζει «πύθιο νόμο» ορχηστικό και μουσικό (πάλη του Απόλλωνα προς τόν Πύθωνα) και όχι φανταστικούς μίτους Θησέα και Αριάδνης, όπως αβασανίστως και ανευθύνως διατυμπανίζεται, συνήθως, από χορευτικά συγκροτήματα αθηναϊκά».

Η λατρεία του Απόλλωνα στην αρχαία Κυνουρία είχε πρωτεύουσα σημασία, αφού θα ήταν και ένα στοιχείο εθνικής ταυτότητας για τους κατοίκους της Κυνουρίας. Ο Απόλλωνας εμφανίζεται με δύο κυρίως προσωνυμίες ως Απόλλων Τυρίτας και ως Απόλλων Μαλεάτας (αλλά και ως Πυθαιεύς και Λιθήσιος ).
Στο ιερό του Απόλλωνα Τυρίτα, στην κορυφή του Προφήτη Ηλία Μελάνων αποκαλύφθηκαν τετράγωνος βωμός και αναλημματικός τοίχος του 4ου αι. π.Χ. Η πλειοψηφία των αναθημάτων όμως ανήκει στην αρχαϊκά χρόνια. Σε χάλκινο αγαλμάτιο ταύρου υπάρχει η επιγραφή ΑΠΕΛΟΝ ΚΛΕ, σε χάλκινη λεοντόσχημη πόρπη ΑΠΟΛΟΝΟΣ ΕΜΙ, σε χείλος χάλκινης φιάλης ΑΠΕΛΟΝ ΤΥΡΙΤ[ΑΣ]. Σε αγγείο (λακωνική κύλικα) είχε χαραχτεί η επιγραφή [ΕΥΓ]ΕΙΤΟΝΙΔΑΣ ΑΝΕΘΕΚΕ ΤΟΙ ΑΠΟΛΟΝΙ ΠΑΡ ΔΟΡΙΕΟΣ ΔΟΡΟΝ.
Από το ίδιο μάλλον ιερό προέρχεται και ένα χάλκινο ανδρικό αγαλμάτιο με επιγραφή ΑΠΕΛΟΝ ΤΥΡΙΤΑΣ. Η μορφή παριστάνεται σε οκλάζουσα στάση, όπως όταν αρμέγουν τα πρόβατα, με ένα δερμάτινο δοχείο κρεμασμένο ανάμεσα στα γόνατα, με την βοήθεια ιμάντων που σχηματίζουν θηλιές. Η λατρεία στο ιερό του Τυρίτα άρχισε τον 8ο αι. π.Χ. και ήταν πιο έντονη τον 7ο, 6ο και 5ο αι. π.Χ. με μια αναλαμπή τον 4ο αιώνα. Ο Τυρίτας ήταν πιθανότατα μια παλαιά τοπική θεότητα που βοηθούσε στην παραγωγή γάλακτος και τυριού , αλλά στο πέρασμα του χρόνου ταυτίστηκε με τον Απόλλωνα κρατώντας το παλιό όνομα ως επίθετο. Το ιερό του γνώρισε την πιο μεγάλη ακμή απ΄ όλα τα ιερά της περιοχής στην αρχαϊκή περίοδο ίσως και εξαιτίας της κεντρικής θέσης του στην Κυνουρία.
Το ιερό του Απόλλωνα Μαλεάτα βρισκόταν στο Δ.ΒΔ. άκρο του Κοσμά, όπου σήμερα βρίσκεται ο Προφήτης Ηλίας. Ανάμεσα στο πλήθος των ευρημάτων, ξεχωρίζουν ένα χάλκινο αγαλμάτιο πολεμιστή με την επιγραφή ΧΑΡΙΛΟΣ ΑΝΕΘΕΚΕ ΤΟΙ ΜΑΛΕΑΤΑΙ και ένα δισκάριο με χαρακτή επιγραφή στην περιφέρεια ΜΕΛΑΣ Μ΄ΕΝΙΚΕ ΠΥΘΑΙΕΙ ...

Ο «κλειστός» (τσακώνικος) χορός, χορευόταν στο χωριό μου (Πέρα Μέλανα) πιστεύω και σ'όλα τα χωριά της Τσακωνιάς στους γάμους, στα πανηγύρια και στις «κλειστές» διασκεδάσεις. Δηλαδή, τις Απόκριες που δεν μπορούσαν να χορέψουν σε ανοιχτό χώρο στο ύπαιθρο, μαζεύονταν στα σπίτια κατά γειτονιές με τα αποκριάτικα φαγητά τους και γλεντούσαν. Μαζί με τους άλλους τσακώνικους χορούς [τον «τεσσέρα», τον «στα τρία», (τα "τσία), τον «πέρα η μεριά»] απαραίτητος ήταν και ο «κλειστέ» - κλειστός (τσακώνικος). Και τον αποκαλούσαν έτσι, επειδή πράγματι είναι κλειστός χορός. Δηλαδή τα χέρια περασμένα, το δεξί του δευτέρου κάτω από το αριστερό του πρώτου και πιασμένα με τα δάχτυλα σταυρωτά και σφιγμένα, τα κορμιά κολλητά το ένα με το άλλο, δεν αφήνει περιθώρια "άνεσης". Στις συναντήσεις δε αυτές, ανάλογα με τα κέφια τους, αυτοσχεδίαζαν οι γυναίκες και οι άνδρες τραγουδιστές και δημιουργούσαν καινούρια τραγούδια με το σκοπό αυτό. Ένα απ' αυτά είναι το «Εα πέρα διμ' τα χέρια».

Οι παρακάτω απόψεις που θα διαβάσετε προέρχονται κυρίως από το θαυμαστό έργο του Θρασύβουλου Γεωργιάδη «Ο Ελληνικός Ρυθμός» Κατ΄ αρχήν ο σοφός καθηγητής μας υπενθυμίζει τη διαφορά της ρυθμικής αγωγής μεταξύ της σημερινής δυτικής μουσικής και της αρχαίας ελληνικής. Στη δυτική μουσική με τις διαστολές χωρίζουμε τον χρόνο σε μέτρα και σε κάθε μέτρο έχουμε εναλλαγή τονιζομένων με άτονες συλλαβές. Ο κανόνας είναι να τονίζεται ο πρώτος φθόγγος κάθε μέτρου . (Υπάρχουν και εξαιρέσεις πχ: τα Ragtime όπου τονίζεται η δεύτερη.)
Αντίθετα στην αρχαία Ελλάδα έχουμε την ποσοτική ρυθμική, την λεγόμενη προσωδία. ...

Προτείνουμε:
α) αν και φαίνεται λίγο αυταρχικό, να επιβάλλουμε με την πειθώ να χορεύεται συνοδεία λαϊκών οργάνων από ντόπιους οργανοπαίκτες που το μουσικό τους ένστικτο δεν έχει αλλοιωθεί ακόμα. Όπου δεν είναι διαθέσιμα λαϊκά όργανα να χρησιμοποιείται η ηχογράφηση του Συλλόγου προς Διάδοσιν της Εθνικής Μουσικής. Στην ηχογράφηση αυτή παίζουν ο Ηλίας Κόκκορης βιολί, ο Παναγιώτης Ζώργιας ή Λαπούρας σαντούρι και ο ίδιος ο Σίμων Καράς λαγούτο. Πρέπει να σημειώσουμε ότι όπως αναφέρει ο υιός του μακαρίτη πια Ηλία Κόκκορη, ο Ανδρέας, ο πατέρας του το έπαιξε όπως ακριβώς το είχε ακούσει από παλαιότερους Τσάκωνες μουσικούς.

1. Aκαδημία Αθηνών, Ελληνικά Δημοτικά Τραγούδια Τόμος Α (1962) και Γ (1968).
2. Aμαραντίδης Α. Το τονικό μουσικό σύστημα. Εκδόσεις Νεφέλη 1983.
3. Bαγενάς Θ. Ιστορικά Τσακωνιάς και Λεωνιδίου, 1971.
4. Bιλερμόζ Ε. Ιστορία της μουσικής. Εκδόσεις Υποδομή 1979.
5. Dengate Foard Christina, The sanctuaries of Apollo in the Peloponnesos, University of Chicago Illinois 1988. Dissertation.
6. Γεωργιάδης Θ. Greek music verse and dance. Merlin Press New York 1955.
7. Γεωργιάδης Θ. Ο Ελληνικός Ρυθμός, Αμβούργο 1947.
8. Graves R The Greek Myths, 1955, Penguin Books.
9. Θέατρο "Δόρας Στράτου", Οψεις του χορού. Αθήνα 1993
10. Iστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτικής Αθηνών. 1970.
11. Καλλούτσος Κ. Κυνουριακά 1930
12. Kακριδής Θ. I. Ελληνική Μυθολογία, Εκδοτικής Αθηνών, 1986.
13. Kωνσταντινίδης Γ.44 παιδικά κομμάτια για πιάνο. Τετράδια Α,Β,Γ, Αθήνα 1951.
14. Λάβδας A. Μουσική και αρχαίος λόγος. Περ. Αρχαιολογία τ.14. Αθήνα1985.
15. Lesky Α. Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, Έκδοση Μ.Ι.Ε.Τ. Αθήνα1990.
16. Λιβέρης A. Αρχαία Μετρική, Αθήνα1976.
17. Liddell-Scott, Μέγα Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης. Ι.Σίδερης Αθήναι.
18. Λυκέσας Γ. Οι Ελληνικοί χοροί , Θεσσαλονίκη 1989 και 1993.
19. Λυπουρλής Δ. Αρχαία ελληνική μετρική, Θεσσαλονίκη 1983.
20. Mαζαράκη Β. Δέσποινα, Μουσική ερμηνεία δημοτικών τραγουδιών από αγιορείτικα χειρόγραφα. Εκδόσεις Φ.Νάκας, Αθήνα1993.
21. Mποτετζάγιας A. Ελληνικά Δημοτικά τραγούδια. Φ. Νάκας, Α-θήνα1971.
22. Παπαχατζής N. Λακωνικά Παυσανίου Ελλάδος περιήγησις. Α-θήνα 1976
23. Πλούταρχος, Βίοι παράλληλοι, Κάκτος Αθήνα1992
24. Πλούταρχος, Περί μουσικής. Pohlenz Teubner Ziegler 19663 Vol.VI Fasc.3, Leipsig, Stutgard
25. Ρουσάλη Διατσίντου Σοφία, Λαογραφία Λεωνιδίου, 1977.
26. Ράφτη Α. Ο κόσμος του ελληνικού χορού, Αθήνα 1985.
27. Ρωμαίος Α.K. Κυνουρία και Κυνούριοι, Πελοποννησιακά Α 1956.
28. Σταματάκος I. Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης, Αθήνα 1990.
29. Σωτηρίου Γ. Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Αθήνα 1978
30. Στράτου Δόρα, Ελληνικοί παραδοσιακοί Χοροί, Ο.Ε.Δ.Β Αθή-να1979.
31. Στράτου Δόρα, Οι λαϊκοί χοροί, ένας ζωντανός δεσμός με το παρελθόν, Αθήνα1966.
32. Tσούχλος Ι. K. Τσακώνικη Λαογραφία, 1993.
33. Φάκλαρης Β.Π. Αρχαία Κυνουρία, Ανθρώπινη δραστηριότητα και περιβάλλον. Αθήνα1990.
34. Xρονικά των Τσακώνων τ.1, 1956
35. Xρονικά των Τσακώνων τ. 3. 1969.
36. Xρονικά των Τσακώνων τ. 5, 1980.
37. Xρονικά των Τσακώνων τόμος 6ος 1984.
38. Xούπη Δ. «ΕΤΡΟΥ ΕΝΑΤΘΕ», 1990.
39. Ξυπνητού N. Αρχαία Ελληνική Μετρική, Gutenberg, Αθήνα, 1985.
40. Μεγάλη Θρησκευτική Εγκυκλοπαίδεια, Αθήνα 1966.
41. Πολίτη Ν.Γ. Παραδόσεις Α΄, Αθήνα, 1904.
42. Bowra C.M. Αρχαία Ελληνική Λυρική Ποίηση, Αθήνα 1985.