Συνέντευξη στην εκπομπή του κ. Ιω. Κυμιωνή, "Προβολές", Ραδιοφωνικός Σταθμός της Εκκλησίας της Ελλάδος 89,5 FM, 14-1-2007

ΕΡ. Θα μας λύσετε την απορία, ο Τέννης τι ήταν που έδωσε το όνομα στο σύλλογό σας; [τον Σύλλογο Τενεδίων "Ο Τέννης"]

Ο Τέννης ήταν γιος του βασιλιά των Κολωνών και από εκεί πήρε το όνομα η Τένεδος. Βέβαια το προηγούμενο όνομα ήταν Λεύκοφρυς, λευκή οφρύς, δηλ. λευκό φρύδι. Και μάλιστα πολύ πιθανό και το σημερινό τουρκικό Bozcaada, το οποίο σημαίνει ακριβώς γκρίζο νησί, μπορεί να έχει σχέση και με αυτό το Λεύκοφρυς. Αλλά το Τένεδος είναι το όνομα με το οποίο έγινε γνωστή η Τένεδος, η οποία στην αρχαιότητα υπήρξε απ' τους πιο στενούς και συνεπείς συμμάχους της Αθηναϊκής συμμαχίας.

ΕΡ. Από πλευράς ιστορικών στοιχείων έχουμε να προσθέσουμε κάτι; [σ' αυτά που συνοπτικά ανέφερε ο παρουσιαστής της εκπομπής για τους ακροατές του σταθμού]

Εδώ για τον Χάνδακα που είπατε, δεν μεταφέρθηκαν οι 4000 κάτοικοι από την Τένεδο μόνο στον Χάνδακα. Στην αρχή και στην Εύβοια και στα Κύθηρα. Το αίτιο ήταν κυρίως η διαμάχη μεταξύ Βενετίας και Γένοβας για την κατάκτηση του νησιού. Και επειδή δεν τα βρήκαν μεταξύ τους οι δύο μεγάλες δυνάμεις της περιοχής, της Ιταλίας, απεφάσισαν να εκκενώσουν το νησί για να μην ανήκει σε κανέναν, αλλ' ούτε και στους κατοίκους του. Από τότε έμεινε κενό το νησί μέχρι την κατάκτηση την τουρκική. Και εποικίστηκε ξανά πιθανόν πάλι από πολλούς κατοίκους πρώην Τενεδιούς αλλά και από άλλους κατοίκους μετά την τουρκική βέβαια κυριαρχία.

ΕΡ. Για να κλείσουμε το ιστορικό της ιδρύσεως του συλλόγου, είναι πολύ σημαντικό θέμα ότι ιδρύθηκε ο Σύλλογος. Υπήρχαν στο παρελθόν άλλα σωματεία Τενεδίων στην Αθήνα ή στην Ελλάδα γενικώς ή ο "Τέννης" είναι η πρώτη προσπάθεια οργάνωσης των κατοίκων αυτής της περιοχής;

[Απαντά πρώτα η πρόεδρος του Συλλόγου κ. Εύα Μελαχρινού ότι υπήρξε κι άλλος σύλλογος παλιά] Εγώ είδα το τέλος αυτού του συλλόγου και προσπάθησα να τον αναβιώσω αλλά χωρίς αποτέλεσμα, διότι δεν  υπήρχαν ενδιαφερόμενοι. Τη δεκαετία του '60 δημιουργήθηκε αυτός ο σύλλογος με την ονομασία "Αδελφότης Τενεδίων". Δεν κράτησε για πολλά χρόνια. Μάλιστα στο πρώτο πλοίο που επισκέφτηκε την Τένεδο από την Ελλάδα ήταν τότε και μέλη του συλλόγου αυτού. Ο σύλλογος κράτησε μέχρι το '70-'75 όταν προσπάθησα να τον αναβιώσω. Μη υπαρχόντων άλλων ενδιαφερομένων δεν είχε αποτέλεσμα η όλη προσπάθεια.

ΕΡ. Για πάμε τώρα λοιπόν να δούμε την εικόνα της Τενέδου ως το 1923. Από το 1912-1923 έχουμε την ελληνική κυριαρχία. Είναι ελληνικό πλέον το νησί ως συνέπεια του Α' και Β' Βαλκανικού Πολέμου και κυρίως λόγω της έκρηξης του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Ελληνισμός την περίοδο 1912-1923 και η κατάσταση των Ελλήνων από πλευράς μορφωτικής και οικονομικής ποια εικόνα παρουσίαζε;

Κοιτάξτε η Τένεδος απελευθερώθηκε από τον ελληνικό στόλο τον Οκτώβρη του 1912, συγκεκριμένα 24-10-1912 με το παλιό ημερολόγιο. Αλλά η περίοδος αυτή από το '12-'23 ναι μεν είναι, θεωρείται ελληνική κατοχή αλλά στην ουσία δεν ήταν απόλυτα ελληνική κατοχή, διότι σημαντικό ρόλο έπαιζαν οι Αγγλογάλλοι οι οποίοι είχαν στρατοπεδεύσει στο νησί, κατέκτησαν πολλές περιοχές και τις μετέτρεψαν σε στρατόπεδα, έκαναν στρατιωτικά έργα, κατασκεύασαν διαδρόμους προσγείωσης αεροπλάνων και κατέστρεψαν αμπέλια. Ακόμη και η ελληνική σημαία από το 1916-1919 δεν υψώθηκε. Ουσιαστικά η Τένεδος γίνεται ελληνική από το 1920 με τη Συνθήκη των Σεβρών μέχρι το 1923. Και μάλιστα τις μεγαλύτερες ζημιές σε κτήματα υπέστησαν οι Έλληνες κάτοικοι του νησιού, οι οποίοι ήταν και πάρα πολλοί μάλιστα σε σύγκριση με τους Τούρκους. Δηλαδή η απογραφή του 1912 μας δίδει 3752 κατοίκους Έλληνες και 1403 μόνο Τούρκους. Η επίσημη ελληνική απογραφή του 1912. Ποτέ η Τένεδος δεν είχε τόσους πολλούς κατοίκους συνολικά αλλά και Έλληνες. Στις άλλες περιόδους, εάν ενδιαφέρει τους ακροατές σας, πριν το 1912 οι πληροφορίες μας για τον πληθυσμό είναι ασαφείς και προέρχονται κυρίως από ξένους ταξιδιώτες οι οποίοι επισκέφτηκαν το νησί και μας δίνουν πληροφορίες οι οποίες δεν μπορούν να θεωρηθούν και πολύ αξιόπιστες, διότι στηρίζονται οι περισσότεροι στον αριθμό οικογενειών παρά στον αριθμό ατόμων. Επίσης υπάρχει και έντονη μεταβολή πληθυσμιακή, η οποία μπορεί να δικαιολογείται κάτω από ορισμένες ιστορικές συνθήκες, αλλά σε πολλές περιπτώσεις νομίζω ότι οι πηγές τους δεν ήταν αρκετά αξιόπιστες. Μια αξιόπιστη πηγή είναι μια οθωμανική απογραφή που έγινε το 1831 με 793 κατοίκους Έλληνες και 439 κατοίκους Τούρκους. Πριν από κει τα στοιχεία είναι πολύ ασαφή και δεν μπορούμε να τα θεωρήσουμε αξιόπιστα.

ΕΡ. Επομένως πάντοτε έχουμε μια πληθυσμιακή ισορροπία της τάξεως 1/3 προς 2/3. Έτσι; Πολύ ωραία. Κάτι που διατηρήθηκε υποψιάζομαι και μπορώ να συγκρίνω κι εγώ λίγο τα στοιχεία μέχρι το 1923, δηλαδή η ελληνική διοίκηση μάλλον όπως την περιγράψατε σαν συμμαχική διοίκηση, δεν προέβη σε εκδιώξεις ή αποτουρκοποίηση της περιοχής. Έτσι;

Όχι οι κάτοικοι παραμείνανε. Απλώς μετά το 1912 μειώνονται οι Έλληνες κάτοικοι οι οποίοι γίνονται 2835 αλλά οι Τούρκοι σχεδόν εξαφανίζονται. Ελάχιστοι -δεν αναφέρονται καν στην απογραφή- παραμένουν μετά το 1920, μετά τη Συνθήκη δηλαδή των Σεβρών.

ΕΡ. Η επόμενη περίοδος έχω την αίσθηση ότι ίσως είναι πιο σημαντική για να συνδεθεί με την πορεία του Ελληνισμού της Τενέδου μέχρι σήμερα. Την περίοδο 1923-1964 αυτή τη 40ετία έχω τη γνώμη -αν και λίγο αυθαίρετα μπορεί να πει κανείς ότι οι ιστορικές περίοδοι χωρίζονται- πάλι θα μπορούσαμε να κάνουμε την υποδιαίρεση 1923 με την οριστική απόδοση με τη Συνθήκη της Λοζάνης στην Τουρκία της νήσου μέχρι το 1955 με τα Σεπτεμβριανά, και μετά την περίοδο 1955-1964 έως τον βίαιο διωγμό των Ελλήνων της Τουρκίας. Αυτή η περίοδος μπορεί να κοπεί κάπως έτσι. Τα κάνω σωστά  ή αυθαιρετώ;

Πολύ σωστά τα κάνετε. Μολονότι το 1955 για την Τένεδο δεν είχε την ίδια σημασία που είχε για την Κων/πολη, ωστόσο κι εμείς είχαμε παράπλευρες συνέπειες θα λέγαμε απ' αυτό το γεγονός το οποίο σημάδεψε τους Πολίτες. Πράγματι από το 1923 με τη Συνθήκη της Λοζάνης η Τένεδος παραχωρείται στην Τουρκία και οι κάτοικοι αρχίζουν αμέσως να μεταναστεύουν στα γύρω νησιά, στη Λέσβο, στη Λήμνο μέχρι την Χαλκιδική και κυρίως στην Ν. Τένεδο, όπου έφτιαξαν τον οικισμό τους ο οποίος υπάρχει μέχρι σήμερα. Οι Τούρκοι όταν ήλθαν είδαν να υπάρχουν ελάχιστοι κάτοικοι. Κι αυτό τους ευχαρίστησε παρά πολύ, διότι δεν θα' χαν κανένα πρόβλημα να καταλάβουν ελεύθερα τις περιουσίες τους, τα κτήματά τους κ.λπ. Η πρώτη σημαντική ουσιαστική αλλαγή στο καθεστώς γίνεται το 1927, όταν καταργείται η εκπαίδευση. Καταργείται η ελληνική εκπαίδευση. Τα σχολεία -υπήρχαν δύο σχολεία, ένα αρρεναγωγείο κι ένα παρθεναγωγείο στο νησί- καταργούνται και η διδασκαλία πια γίνεται στην τουρκική γλώσσα. Επιτρέπεται η διδασκαλία της Ελληνικής με ιδιωτικούς δασκάλους, οι οποίοι αμείβονται από τους γονείς, για λίγες ώρες, 2 ώρες τη βδομάδα αν θυμάμαι καλά. Εγώ πρόλαβα αυτόν τον θεσμό το 1952. Εξακολουθούσε δηλαδή μέχρι να δημιουργηθεί το πρώτο ελληνικό σχολείο να υπάρχει αυτός ο θεσμός της μειωμένης διδασκαλίας της ελληνικής γλώσσας μια-δυο φορές την εβδομάδα. Και τη διδάχτηκα την ελληνική γλώσσα εγώ στο τότε σχολείο το τουρκικό που πρωτοπήγα από μια Κωνσταντινουπολίτισσα δασκάλα για κάνα δυο μήνες μέχρι να γίνουν τα εγκαίνια του πρώτου δημοτικού σχολείου το 1952. Ήταν η κ. Σέμη, η οποία ήταν προσωπικότητα, σαν μητέρα μου τη θυμάμαι εγώ, βέβαια ήταν νεαρή την εποχή εκείνη, η οποία μας δίδαξε τα πρώτα Ελληνικά μαζί με τα Τουρκάκια. Θυμάμαι ήμασταν σε μια τάξη καμιά δεκαριά Ελληνόπουλα και τα υπόλοιπα ήταν τα περισσότερα Τουρκάκια. Μαλώναμε κιόλας ως συνήθως και παίζαμε και ξύλο. Αυτές ήταν οι πρώτες μας εμπειρίες μέχρι τις γιορτές των Χριστουγέννων, οπότε άρχισε και η λειτουργία του ελληνικού δημοτικού σχολείου και μεταφερθήκαμε σ' αυτό. Η πρώτη λοιπόν σημαντική αλλαγή γίνεται το 1927 με έναν ειδικό νόμο τον Adalar Kanunu, τον νόμο περί νήσων, με τον οποίο καταργείται στην ουσία το άρθρο 14 της Συνθήκης της Λοζάνης με το οποίο παραχωρείται ειδικό διοικητικό καθεστώς στο νησί με το άρθρο πάλι 14 του ίδιου νόμου, όλως τυχαίως ή μάλλον σκοπίμως.

ΕΡ. Είπατε ότι το 1955 δεν ήταν τόσο σημαντικό, από πλευράς διωγμών φαντάζομαι, σε σχέση με τον Ελληνισμό της Κωνσταντινούπολης.

Έγιναν πάντως γεγονότα -εγώ έχω και προσωπική εμπειρία- χτύπησαν τον πατέρα μου οι Τούρκοι τότε όχι γι' ασήμαντη, γι' ανύπαρκτη αφορμή. Απλώς για να μας εκφοβίσουν για να φύγουμε, όπως έκαναν άλλωστε και μεταγενέστερα και πέτυχαν το σκοπό τους μέχρι το 1964, οπότε με το Κυπριακό τελικά το νησί αφελληνίστηκε εντελώς. [Παρέμβαση παρουσιαστή: Αν όχι εντελώς πλέον είναι ασήμαντη η ελληνική παρουσία στο νησί]. Με 10 κατοίκους μόνιμους αυτή τη στιγμή, οι οποίοι δεν είναι όλοι μόνιμοι, δεν νομίζω ότι έχει μέλλον η Τένεδος πια από πλευράς ελληνικής.

ΕΡ. Όλα αυτά μέχρι το 1964, όπου είχαμε από πλευράς πληθυσμιακής σύνθεσης πόσους πάνω κάτω Έλληνες;

Κοιτάξτε το 1964 δεν είναι ακριβή τα στοιχεία. Ο συνολικός πληθυσμός μάς είναι γνωστός, ήταν 2141 για την ακρίβεια. Προφορικές πηγές αναφέρουν 1750 Έλληνες. Λίγο υπερβολικός μου φαίνεται ο αριθμός. Οπωσδήποτε ήταν περισσότεροι από τους Τούρκους, αλλά για τόσους πολλούς δεν νομίζω. Γιατί οι απογραφές από το 1927 και έπειτα είναι τουρκικές απογραφές οι οποίες περιλαμβάνουν το συνολικό πληθυσμό χωρίς χωριστή αναφορά των Ελλήνων και των Τούρκων. Βέβαια τα στοιχεία θα υπάρχουν, αλλά δεν ανακοινώνονταν, δεν τα ξέραμε εν πάση περιπτώσει ούτε έγινε από καμιά ελληνική πηγή κάποια προσπάθεια να καταμετρηθούν επακριβώς οι Έλληνες κάτοικοι. Γι' αυτό δεν ξέρουμε ακριβώς. Από το 1927 και έπειτα είναι γύρω στους 2000. Ας πούμε το 2000 είναι 2400 τόσοι. Όλοι Τούρκοι βέβαια αυτοί, εκτός από 10-15 Έλληνες που παραμείνανε στο νησί.

ΕΡ. Στις τελευταίες απογραφές αναφέρονται οι εθνικές προελεύσεις των κατοίκων ή και πάλι αναφέρεται ο συνολικός πληθυσμός;

Όχι, ξέρουμε τον συνολικό πληθυσμό. Βέβαια στα αναλυτικά στοιχεία που έχουν οι τουρκικές αρχές θα αναφέρουν ότι είναι Χριστιανοί. Απλώς δεν ανακοινώνονται επισήμως. Ενώ παλιά στις πρώτες απογραφές βλέπουμε ότι υπήρχε χαρακτηρισμός Ρωμιοί-Ορθόδοξοι και Τούρκοι ή Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι. Ήταν δηλαδή συγκεκριμένη και αναλυτική η αναφορά του πληθυσμού ενώ αργότερα παύει να γίνεται αναλυτική και γίνεται συνολική.

ΕΡ. 1964 μέχρι σήμερα ποια είναι η εικόνα του Ελληνισμού;

Έμειναν πάρα πολύ λίγοι. Δεν ξέρουμε ακριβώς τον αριθμό. Εγώ δεν θα τους ανέβαζα πάνω από 300. Αλλά ήταν ραγδαία η μείωση του πληθυσμού τη δεκαετία '64-'74. Το '74 με τη δεύτερη φάση του Κυπριακού και την εισβολή εκεί ο κόσμος πια άρχισε να φεύγει, ακόμη και οι αναποφάσιστοι -οι γονείς μου τότε φύγανε, συγκεκριμένα να σας πω, το '74. Μέχρι τότε υπέμεναν με την ελπίδα ότι κάποτε θα βελτιωθούν οι σχέσεις των δύο λαών και θα μπορέσουν να ζήσουν στο νησί. Τελικά είδαν ότι τα πράγματα δεν εξελίσσονται προς το καλύτερο και αναγκάστηκαν να φύγουν τότε οι περισσότεροι.

ΕΡ. Από πλευράς σημερινής κατάστασης;

[Απαντά πρώτα η πρόεδρος του Συλλόγου κ. Εύα Μελαχρινού] Εγώ αν εκφράσω την προσωπική μου άποψη δεν είμαι και τόσο αισιόδοξος όσο αισιόδοξοι εμφανίζονται άλλοι. Προσπαθώ να είμαι. Αν και η ελληνική πολιτική ηγεσία είναι υπέρ της ευρωπαϊκής προοπτικής της Τουρκίας στην οποία έχουν επενδύσει πάρα πολλά, ότι θα λυθούν οι ελληνοτουρκικές διαφορές κ.λπ., αλλά απ' αυτούς τους ανθρώπους που εκφράζονται υπέρ αυτής της προοπτικής εγώ δεν άκουσα κανέναν απολύτως να είναι αισιόδοξος για την αίσια έκβαση αυτής της πορείας της Τουρκίας. Εμείς τους Τούρκους τους ξέρουμε οι Τουρκοκρατούμενοι Έλληνες πιο καλά, πιο βιωματικά, ενώ οι πολιτικοί τους βλέπουν κάπως ψύχραιμα γι' αυτό και τους υπολογίζουν διαφορετικά. Οι Τούρκοι παζαρεύουν, τους είδατε τελευταία τι κάνουν. Νομίζουν ότι βρίσκονται στα ανατολίτικα παζάρια. Και αν το συνειδητοποιήσουν αυτό στο Υπουργείο Εξωτερικών θα κερδίσουν πάρα πολλά, αν μου επιτρέπουν αυτή τη συμβουλή.